योगेश कुमार गोयलः

अभिव्यक्तिस्वातन्त्र्यस्य संरक्षणाय तस्य सम्मानाय च प्रतिबद्धतां प्रकटयितुं प्रतिवर्षं नवम्बरमासस्य १६ दिनाङ्के ‘राष्ट्रियपत्रकारितादिवसः’ आचर्यते। वस्तुतः अयं दिवसः वैधानिकस्य अर्धन्यायिकप्रतिष्ठानस्य च रूपेण भारतीयपत्रकारपरिषदः स्वीकाराय सम्मानाय च आचर्यते। एषा परिषद् देशे स्वतन्त्रायाः उत्तरदायिन्याश्च पत्रकारितायाः उपस्थितेः प्रतीकम् अस्ति। अस्य दिवसस्य आचरणस्य प्रमुखम् उद्देश्यम् पत्रकारितायाः स्वातन्त्र्यस्य महत्त्वं प्रति जागरूकतायाः प्रसारः अस्ति।

पत्रकारितायाः नैतिकतायाः प्रेसस्वातन्त्र्यस्य च संरक्षणार्थं भारतस्य प्रथमेन प्रेसआयोगेन १९५६ तमे वर्षे एकस्याः समितेः परिकल्पना कृता आसीत्। दशवर्षाणाम् अनन्तरं १९६६ तमस्य वर्षस्य जुलैमासस्य ४ दिनाङ्के भारतीयपत्रकारपरिषदः स्थापना कृता, यया नवम्बरमासस्य १६ दिनाङ्के १९६६ तमे वर्षे स्वकार्यस्य प्रारम्भः कृतः। तदारभ्य प्रतिवर्षं नवम्बरमासस्य १६ दिनाङ्के राष्ट्रियपत्रकारितादिवसः आचर्यते। भारतीयपत्रकारपरिषद् देशे स्वस्थलोकतन्त्रस्य संरक्षणे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ती विश्वसनीयतायाः रक्षणार्थम् एकस्याः नैतिकप्रहरीरूपेण सर्वाणि पत्रकारितासम्बद्धानि कार्याणि निरीक्षते। सा एतदपि सुनिश्चितं करोति यत् देशस्य पत्रकारिता कस्यापि बाह्यप्रभावस्य अधीना न भवेत्।

राष्ट्रियपत्रकारितादिवसः वस्तुतः पत्रकारितायाः स्वातन्त्र्यस्य समाजं प्रति तस्याः उत्तरदायित्वानां च प्रतीकम् अस्ति। भारतीयसंविधानस्य अनुच्छेदः १९ भारतीयनागरिकेभ्यः प्रदत्तेन अभिव्यक्तिस्वातन्त्र्यस्य मौलिकाधिकारस्य माध्यमेन देशे पत्रकारितायाः स्वातन्त्र्यमपि सुनिश्चितं करोति। स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामकाले पत्रकारितया जनसामान्ये राष्ट्रियचेतनायाः भावनां जागरयितुं ऐतिहासिकी भूमिका निर्व्यूढा। स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरमपि अनेकासु परिस्थितिषु सिद्धं जातं यत् पत्रकारितां विना भारतीयं लोकतन्त्रम् अपूर्णम् अस्ति।

पत्रकारः समाजस्य तादृशः दर्पणः मन्यते, यः प्रतिकूलपरिस्थितिष्वपि सत्यं जनसमक्षम् आनयति। भारते पत्रकारितायाः जनतायाः तादृश्याः ‘संसदः’ इति उपाधिः प्रदत्ता अस्ति, यस्याः सत्रावसानं कदापि न भवति तथा या सदैव जनहिताय कार्यं करोति। समाजे परिवर्तनम् आनेतुं जनजागरणं कर्तुं च पत्रकारिता जनसञ्चारस्य सशक्तं माध्यमं मन्यते। पत्रकारिता समाजस्य चिन्तनप्रक्रियायाः तादृशम् अनिवार्यम् अङ्गम् अस्ति, यत् तस्मै दिशां गतिं च प्रदातुं समर्थम् अस्ति। सा जनतायाः तादृशी दृष्टिः मन्यते, या सर्वेषु तीक्ष्णां निष्पक्षां च दृष्टिं स्थापयति। पत्रकारिता जनतायाः तादृशी अङ्गुलिः मन्यते, या अनुचितकार्याणां विरोधे स्वतः एव उत्थिता भवति। पत्रकारिता समाजं प्रति पूर्णसमर्पणस्य स्वरूपेण दृश्यते। एषा केवलं वृत्तिरूपेण न अपितु जनसेवायाः सर्वाधिकं सशक्तं माध्यमं मन्यते।

पत्रकारितायाः स्वातन्त्र्यस्य महत्त्वं विश्वस्य अनेकैः महानुभावैः स्वकीयैः शब्दैः प्रतिपादितम्। पूर्वराष्ट्रपतेः डॉ. शङ्करदयालशर्मणः शब्देषु वक्तव्यं चेत् पत्रकारितायाः उपरि लोकतान्त्रिकपरम्पराणां रक्षणस्य, शान्तेः भ्रातृत्वस्य च संवर्धनस्य महत्तमं दायित्वम् अस्ति। राष्ट्रपिता महात्मागान्धिना पत्रकारितायाः भूमिकां विषये टिप्पणीं कुर्वता कथितम् आसीत् यत् पत्रकारितायाः प्रथमम् उद्देश्यम् जनतायाः इच्छानां विचाराणां च अवगमनं तथा तेषां सम्यग्रूपेण अभिव्यक्तिः अस्ति। द्वितीयम् उद्देश्यम् जनतायां वाञ्छनीयभावनानां जागरणम् अस्ति तथा तृतीयम् उद्देश्यम् सार्वजनिकदोषाणां निर्भयतया प्रकटीकरणम् अस्ति।

संयुक्तराज्य-अमेरिकादेशस्य तृतीयः राष्ट्रपतिः थॉमस जेफरसनः अवदत् यत् अस्माकं स्वातन्त्र्यं पत्रकारितायाः स्वातन्त्र्ये निर्भरम् अस्ति, यत् अक्षुण्णं रक्षित्वैव नियन्त्रितुं न शक्यते। अमेरिकादेशस्य प्रसिद्धः समाचारप्रस्तोता विख्यातः पत्रकारश्च वाल्टरक्रोनकाइटः अवदत् यत् पत्रकारितायाः स्वातन्त्र्यं केवलं लोकतन्त्राय महत्त्वपूर्णं नास्ति, अपितु एतदेव लोकतन्त्रम् अस्ति। अमेरिकादेशस्य राष्ट्रपतिः जॉन एफ. कैनेडी अवदत् यत् यः राष्ट्रः स्वनागरिकेभ्यः मुक्तविमर्शस्य माध्यमेन सत्यस्य असत्यस्य च निर्णयं कर्तुं भीतः भवति, सः राष्ट्रः वस्तुतः स्वनागरिकेभ्यः एव भीतः भवति। ब्रिटेनस्य कन्जर्वेटिवपार्टी इत्यस्य राजनीतिज्ञः, लेखकः, द्विवारं प्रधानमन्त्रिपदं प्राप्तवान् च बेंजामिन डिसरायली अवदत् यत् पत्रकारिता न केवलं स्वतन्त्रा अस्ति, अपितु शक्तिशालिनी अपि अस्ति तथा सा शक्तिः अस्माकम् अस्ति। नेल्सनमण्डेलः अपि स्वतन्त्रां पत्रकारितां लोकतन्त्रस्य स्तम्भेषु अन्यतमः इति अभिहितवान्। राष्ट्रपिता महात्मागान्धिना पत्रकारितायाः स्वातन्त्र्यं तादृशः अमूल्यः विशेषाधिकारः इति वर्णितम्, यं कश्चिदपि देशः त्यक्तुं न शक्नोति।

पत्रकारितया सम्बद्धानां जनानां स्कन्धेषु समाजे स्वस्थमानकानां स्थापनस्य महत् दायित्वं भवति। यतः पत्रकारिता समाजस्य दर्पणः मन्यते, अतः तस्मिन् दर्पणे वयं जनतां यत् प्रदर्शयिष्यामः, तदेव सा पश्यति। अतः समाजस्य प्रत्येकवर्गः पत्रकारिताजगतः जनानां विषये एतदेव अपेक्षते यत् तेषां चरित्रं श्रेष्ठं भवेत्, तेषां लेखने निष्पक्षता पारदर्शिता च भवेताम् तथा ते उच्चान् नैतिकसिद्धान्तान् स्वीकुर्युः।

विधिव्यवस्थायाः दोषाणां प्रकाशनं प्रसारणं च, स्वप्रयत्नैः शासनव्यवस्थां सुव्यवस्थितां जनहितकारिणीं च करणम्, पथभ्रष्टान् सत्पथे आनेतुम्, भ्रष्टतन्त्रं सचेतनं कर्तुम्, असामाजिकतत्त्वानां उपरि तीक्ष्णां दृष्टिं स्थापयितुम्, समाजस्य विभिन्नक्षेत्रेषु गुप्तरूपेण प्रचलितानां दुष्कृत्यानाम्, अत्याचाराणाम्, अन्यायानां च जनहिताय उद्घाटनम्, समाजस्य मानवतायाश्च अपराधिनां मुखेषु स्थितान् आवरणान् अपसार्य तान् जनसमक्षम् आनयनम्, स्वार्थपूर्तये धार्मिकतायाः राजनीतेश्च आवरणं स्वीकुर्वतां जनानां रहस्यानाम् उद्घाटनम्, समाजे स्वस्थमानकानां स्थापनम्, लोकचेतनायाः जागरणम् इत्यादीनि पत्रकारितायाः प्रमुखाणि दायित्वानि मन्यन्ते। किन्तु यदि पत्रकाराः स्वयमेव भ्रष्टाः अनुत्तरदायिनश्च भविष्यन्ति, तर्हि ते न निष्पक्षतया स्वविचारान् अभिव्यक्तुं समर्थाः भविष्यन्ति, न च समाजस्य समक्षम् आदर्शं चित्रं प्रस्तुतुं शक्ष्यन्ति।

पत्रकारः जनतायाः तादृशः प्रतिनिधिः भवति, यः जनतया निर्वाचितः तु न भवति, किन्तु जनतायाः समस्याः तया निर्वाचितानां प्रतिनिधीनां समक्षं समाधानार्थं प्रस्तुतुं महत्त्वपूर्णं माध्यमं भवति। अतः यदि पत्रकारितायाः प्रतिनिधयः समाजस्य दुर्बलानां शोषितानां च वर्गाणां स्वरम् उत्थापयितुं विहाय निहितस्वार्थवशात् केवलं सत्तया सह सम्बन्धान् मधुरान् कर्तुं प्रयतन्ते, तर्हि तत् पत्रकारितायाः विश्वसनीयतायै एव घातकं सिद्ध्यति।

अस्तु, राष्ट्रस्य स्वातन्त्र्यस्य रक्षणाय, समृद्धये, विकासाय, राष्ट्रियैकतायाः संरक्षणाय, जनजागरणस्य संवर्धनाय च पत्रकारितया स्वस्य बहुआयामीं भूमिकां सम्यग्रूपेण निर्वोढव्यम्।

(लेखकः, स्वतंत्रष्टिप्पणीकारः ।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani