Enter your Email Address to subscribe to our newsletters


डॉ. मयंक चतुर्वेदी
नितेश तिवारिणा निर्देशितेन तथा नमित मल्होत्रा निर्मितेन रामायणम् प्रथमभागेन बहुसहस्रकोटिरूप्यकाणां व्ययः, आधुनिकप्रौद्योगिकी तथा भव्यदृश्यप्रभावाः इत्येतेषां कारणात् भारतीयचलच्चित्रजगतः एका महत्त्वपूर्णा वैश्विकप्रस्तुतिः इति प्रचारितम्। नवम्बरमासे २०२६ तमे वर्षे प्रदर्शितेन अनेन चलचित्रेण स्वस्य कथानकं, पात्रचित्रणं, सङ्गीतं तथा वैचारिकदृष्टिकोणं प्रति गम्भीरः विमर्शः समुत्पादितः। मूलप्रश्नः अयं वर्तते यत् किं प्रौद्योगिकवैभवस्य मध्ये भारतीयज्ञानपरम्परा, सनातनजीवनदर्शनं तथा महर्षिवाल्मीकेः रामायणाख्यानस्य आत्मा सुरक्षितः स्थातुं शकितवान्।
रामायणं भारतीयसमाजस्य कृते केवलं राजपरिवारस्य सङ्घर्षस्य अथवा द्वयोः राज्ञोः युद्धस्य कथा नास्ति। इदं धर्मस्य, मर्यादायाः, त्यागस्य तथा आदर्शजीवनमूल्यानां महाकाव्यम् अस्ति। वैश्विकदर्शकानां कृते अस्य रूपान्तरणे सृजनात्मकस्वातन्त्र्यं स्वाभाविकम् अस्ति, परन्तु मूलकथायाः सांस्कृतिकम् आध्यात्मिकं च वैशिष्ट्यम् अक्षुण्णं स्थापयितुम् अपि आवश्यकम्। चलचित्रे पाश्चात्यकल्पनाप्रधानचलच्चित्राणां तथा युद्धप्रधानचलच्चित्राणां प्रभावयुक्ताः प्रयोगाः बहुषु स्थलेषु दर्शकान् भारतीयाध्यात्मिकपरिवेशात् अपसार्य मध्यपूर्वीयां पाश्चात्यां च कल्पनालोकस्य अपरिचितां दुनियां प्रति नयन्ति।
**शास्त्रं विरुद्धं पटकथा च : कथानकस्य मूलस्वरूपात् विचलनम्**
चलचित्रस्य आरम्भः वाल्मीकिरामायणस्य बालकाण्डेन तथा श्रीरामस्य अवतरणप्रयोजनेन न भवति, अपितु लङ्कायाः रावणस्य च उदयेन भवति। अनेन कथायाः नैतिकं केन्द्रं परिवर्तितं भवति। महर्षिवाल्मीकिः नारदं प्रति आदर्शपुरुषस्य गुणान् पृष्ट्वा रामकथायाः आरम्भम् अकरोत्। तद्विपरीतं चलचित्रे रावणः शोषितासुरसमुदायस्य अधिकाराणां कृते सङ्घर्षं कुर्वन् विद्रोही इव प्रस्तुतः अस्ति। अनेन धर्मसंस्थापनार्थं श्रीरामस्य अवतारस्य मूलप्रयोजनम् अपेक्षितं प्रभावं न प्राप्नोति इति दृश्यते।
अयोध्यायाः राजपरिवारस्य भावनात्मकपक्षः अपि सीमितः अस्ति। दशरथस्य रामस्य च सम्बन्धस्य तुलनायां कौशल्यायाः, सुमित्रायाः, भरतस्य, लक्ष्मणस्य तथा उर्मिलायाः त्यागः पारिवारिकसम्बन्धाश्च पर्याप्तं स्थानं न प्राप्तवन्तः। वनवासप्रसङ्गे एषा एव भावनात्मकगहनता रामायणस्य विशिष्टां परिचितिं निर्माति।
**रावणस्य महिमामण्डनं तथा पाश्चात्यप्रतिनायकदृष्टिकोणः**
यशेन अभिनीतस्य रावणस्य चरित्रचित्रणं चलचित्रस्य सर्वाधिकं विवादास्पदं पक्षम् अस्ति। आधुनिकेषु हालीवुडचलच्चित्रेषु खलनायकं तस्य पीडया सामाजिकसङ्घर्षेण च सम्बद्ध्य प्रतिनायकत्वेन प्रस्तुतुं प्रवृत्तिः दृश्यते। चलचित्रे रावणः अपि असुराणाम् अधिकारार्थं सङ्घर्षं कुर्वन् प्रगतिशीलः उदारश्च शासकः इव प्रदर्शितः अस्ति। वाल्मीकिरामायणे रावणस्य विद्वत्ता शिवभक्तिश्च वर्णिता, तथैव तस्य अहङ्कारः, कामवासना अधर्मश्च स्पष्टतया प्रतिपादिताः सन्ति। सर्वाधिकः परिवर्तनः सीताहरणप्रसङ्गे दृश्यते।
मूलाख्याने अकम्पनस्य परामर्शः तथा शूर्पणखया सीतायाः सौन्दर्यवर्णनं रावणस्य अपहरणस्य पृष्ठभूमिं निर्मातः। सः छलपूर्वकं सीतायाः हरणं करोति। चलचित्रे तु एषा घटना भगिन्याः शूर्पणखायाः अपमानस्य प्रतिशोधेन सम्बद्धा कृता अस्ति। अनेन रावणस्य अपराधस्य नैतिकः सन्दर्भः परिवर्तितः भवति। अभिनेता नीतीशभारद्वाजः अपि अस्मिन् चित्रणे आपत्तिं प्रकटयन् प्रश्नम् उत्थापितवान् यत् यदि रावणः एव उदारः न्यायप्रियश्च नेता इति प्रदर्श्यते, तर्हि श्रीरामस्य अवतारस्य रावणवधस्य च नैतिकं औचित्यं कथं स्थापितं भविष्यति। तस्य दशमुखानि पौराणिकप्रतीकत्वेन न स्वीकृत्य मानसिकद्वन्द्वस्य प्रतीकत्वेन प्रस्तुतानि अपि भारतीयप्रतीकवादस्य सरलीकरणम् एव अस्ति।
**मर्यादापुरुषोत्तमश्रीरामस्य मातुः सीतायाश्च स्वरूपस्य अवमूल्यनम्**
रणबीरकपूरेण अभिनीतस्य श्रीरामस्य व्यक्तित्वे अपेक्षितं आध्यात्मिकतेजः क्षात्रतेजश्च सीमितं दृश्यते। तावत् सीमितं यत् सः शौर्यपराक्रमाभ्यां दूरस्थः आकर्षकः नायकः इव दृश्यते। श्रीरामः राजसिंहासनप्राप्तौ अहङ्कारेण तथा वनवासप्राप्तौ विषादेन अप्रभावितः सन् धर्मरक्षणार्थं राजपाटं त्यजति। चलचित्रे सौम्यतां प्रदर्शयितुं कृते तस्य संवादप्रस्तुतिः अनेकस्थलेषु मन्दगत्या भावशून्या च प्रतीयते। रावणस्य प्रभावशालिचित्रणस्य सम्मुखे मुख्यनायकस्य व्यक्तित्वम् अपि दुर्बलं दृश्यते। भारतीयनाट्यपरम्परायाः मान्यता अस्ति यत् खलनायकं दुर्जनं वा कियत् अपि चमत्कारपूर्णं प्रदर्शयतु, तथापि सः नायकात् कदापि श्रेष्ठः न भवितुम् अर्हति। अत्र तु भगवान् श्रीरामस्य चरित्रम् अस्ति।
मातुः सीतायाः साईपल्लवीद्वारा अभिनीतं स्वरूपं खड्गधारिण्याः आधुनिकयोद्धाराजकुमार्याः रूपेण प्रस्तुतम् अस्ति। निर्देशकः अस्य समर्थनाय अद्भुतरामायणस्य तथा ओडियाभाषायां रचितायाः विलङ्कारामायणस्य च सन्दर्भं दत्तवान्। किन्तु चलचित्रं वाल्मीकिरामायणम् आश्रितम् इति कथयित्वा विभिन्नपरम्पराणां प्रसङ्गानां मिश्रणं शास्त्रीयसन्दर्भान् दुर्बलान् करोति। अद्भुतरामायणे सहस्रमुखरावणेन सह सीतायाः युद्धं विशिष्टया शाक्तपरम्परया सम्बद्धम् अस्ति। मूलरामकथायां सीतायाः चरित्रं धैर्यस्य, त्यागस्य, करुणायाः तथा आध्यात्मिकशक्तेः प्रतीकम् अस्ति। विवाहात् पूर्वं आधुनिकप्रेमकथायाः सदृशं मिलनम् तथा पारम्परिकसम्बोधनानां स्थाने प्रत्यक्षं नाम्ना सम्बोधनम् इत्यादयः प्रयोगाः अपि सांस्कृतिकमर्यादायाः विषये प्रश्नान् जनयन्ति।
**सङ्गीतं ध्वनिः तथा सौन्दर्यशास्त्रे इस्लामीसूफीप्रभावः**
भारतीयदर्शने नादब्रह्मणः अवधारणा ध्वनिं आध्यात्मिकानुभूतेः माध्यमत्वेन स्वीकरोति। रामायणसदृशे महाकाव्ये वैदिकमन्त्राणाम् उच्चारणं, शङ्खनादः, वीणा, मृदङ्गः तथा भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य रागाणां स्वाभाविकी उपस्थिति अपेक्ष्यते। ए आर रहमानस्य तथा हान्स जिमरस्य सहभागितायाम् अपि चलचित्रस्य सङ्गीते सांस्कृतिकविसङ्गतिः इति विषये चर्चा प्रचलिता अस्ति।
विशेषतः मङ्गलरङ्ग इति विवाहगीते सूफी तथा कव्वालीशैल्याः प्रभावं प्रति आपत्तिः प्रकटिता अस्ति। अस्य धुनः रणबीरकपूरेण अभिनीतस्य रॉकस्टार इति चलचित्रस्य कुन फाया कुन इति गीतस्य धुन्या सह तुलना अपि कृता अस्ति। अत्र प्रश्नः कस्याः अपि सङ्गीतशैल्याः विरोधस्य नास्ति, अपितु तस्याः सांस्कृतिकौचित्यस्य अस्ति। त्रेतायुगस्य अयोध्यायां जनकपुर्यां च विवाहोत्सवेषु मध्ययुगीनसूफीसङ्गीतस्य ध्वनिसंरचनायाः प्रयोगः कालविसङ्गतिं जनयति। वैदिकमङ्गलाचरणस्य तथा अवधीमैथिलीभाषयोः लोकधुनानां स्थाने सूफीसङ्गीतस्य पाश्चात्यसिम्फनीसङ्गीतस्य च प्रभावः कथायाः सांस्कृतिकपरिवेशं परिवर्तयति। हल्दीसंस्कारे रामसीतयोः परस्परं सम्मुखे स्थापनम् अपि पारम्परिकविवाहसंस्काराणां मर्यादया सह न सङ्गच्छते।
**एकेश्वरवादी तथा सनातनकथादृष्टिः : आख्यानस्य वैचारिकपरिवर्तनम्**
चलचित्रे कुबेरः देवताश्च शोषकसत्तारूपेण तथा रावणः असुराणाम् अधिकारार्थं सङ्घर्षं कुर्वन् विद्रोहिरूपेण प्रदर्शिताः सन्ति। यदा तु वाल्मीकिरामायणे कुबेरः धर्मपालकः धनाध्यक्षश्च अस्ति तथा रावणः तस्मात् अधर्मपूर्वकं लङ्कां पुष्पकविमानं च अपहृतवान् आसीत्। अस्य प्रसङ्गस्य अधिकाराणां पुनर्प्राप्तिरूपेण चित्रणेन मूलकथायाः नैतिकार्थः परिवर्तितः भवति।
श्रीरामस्य परब्रह्मस्वरूपस्य अवतारत्वस्य तथा तस्य लीलानां आध्यात्मिकपक्षस्य स्थाने मानवीयसङ्घर्षाय अधिकं महत्त्वं प्रदत्तम् अस्ति। लङ्कायाः वास्तुकला अपि दिव्यस्वर्णनगरीरूपेण न प्रदर्श्यते, अपितु अन्धकारमयस्य गॉथिकशैल्याः मध्यपूर्वीयदुर्गस्य च सदृशी दृश्यते। राक्षसानां आकृतिषु पाश्चात्यकल्पनाप्रधानचलच्चित्राणां प्रभावः दृश्यते। राजकुमाराणां ऋषीणां च वेशभूषायाम् अपि पारम्परिकतिलकस्य, यज्ञोपवीतस्य तथा पीताम्बरस्य अपेक्षितः प्रभावः सीमितः अस्ति। आङ्ग्लभाषायां निर्मिते संस्करणे भरतमिलापसदृशानां भावप्रधानप्रसङ्गानां निष्कासनस्य चर्चा वैश्विकविपणनस्य प्राथमिकतानां विषये प्रश्नान् उत्थापयति।
**रामानन्दसागरस्य रामायणं तथा नितेशतिवारीणः रामायणम्**
१९८७ तमे वर्षे रामानन्दसागरस्य रामायणस्य समीपे आधुनिकप्रौद्योगिकी सहस्रकोटिरूप्यकाणां च व्ययः न आसीत्, तथापि तत् जनमानसे स्थायीं प्रतिष्ठां प्राप्तवान्। वाल्मीकिरामायणस्य तथा रामचरितमानसस्य प्रति श्रद्धा, पात्राणां भावनात्मकगहनता तथा रवीन्द्रजैनस्य सङ्गीतम् अस्य प्रमुखा परिचितयः आसन्। तस्मिन् श्रीरामस्य त्यागः, रावणस्य अहङ्कारः, मातॄणां वात्सल्यम् तथा भरतस्य उर्मिलायाश्च समर्पणं कथायाः केन्द्रे आसीत्। नवीनचलचित्रे प्रौद्योगिकवैभवे सति पारिवारिकभावनानां शास्त्रीयप्रसङ्गानां च कृते सीमितं स्थानं प्रदत्तम् अस्ति। एषः भेदः सूचयति यत् महाकाव्यस्य सफलता प्रौद्योगिक्याः अपेक्षया सांस्कृतिकप्रामाणिकतायाः भावपक्षस्य च आधारेण अधिकं भवति।
**भारतीयज्ञानपरम्परायाः उपरि दूरगामी प्रभावः**
अद्य भारतीयज्ञानपरम्परायाः शिक्षायां संस्कृतौ च पुनःस्थापनायाः प्रयासाः क्रियन्ते। एतादृशे समये रामायणसदृशस्य आख्यानस्य चलचित्रनिर्माणं सांस्कृतिकदायित्वम् अपि अस्ति। चलचित्रं जनमानसस्य स्मृतिं निर्माति। नवीनपीढिः मूलग्रन्थानाम् अपेक्षया चलचित्रपटे प्रदर्शितया कथया एव रामायणं ज्ञातुं शक्नोति। अतः रावणं न्यायप्रियनेतृत्वेन तथा सीताहरणं प्रतिशोधरूपेण प्रदर्शयन्तः प्रयोगाः मूलाख्यानस्य अवबोधं प्रभावितुं शक्नुवन्ति।
भारतीयनाट्यशास्त्रे भक्तिरसस्य, करुणरसस्य तथा वीररसस्य विशेषं महत्त्वम् अस्ति। यदा एतेषां स्थाने दृश्यचमत्काराय प्राथमिकता दीयते, तदा कलाकृतिः नेत्राणि आकर्षयति, किन्तु हृदयं स्प्रष्टुं पश्चात् तिष्ठति। अन्ततः रामायणम् प्रथमभागः आधुनिकप्रौद्योगिक्याः तथा दृश्यप्रभावानां उदाहरणं भवितुम् अर्हति, किन्तु अस्य सांस्कृतिकाध्यात्मिकपक्षयोः विषये उत्थापिताः प्रश्नाः गम्भीराः सन्ति। रावणस्य महिमामण्डनम्, श्रीरामस्य तेजसः सीमितं चित्रणम्, मातुः सीतायाः स्वरूपे कृताः प्रयोगाः तथा सङ्गीतस्य सांस्कृतिकविसङ्गतिः विचारणीयाः विषयाः सन्ति।
वस्तुतः सर्वैः इदं स्मर्तव्यं यत् रामायणं भारतीयपरम्परायां सत्यम् शिवम् सुन्दरम् इत्यस्य साधना अस्ति। अस्य विजयः नैतिकश्रेष्ठतायां, त्यागे तथा मर्यादायां निहितः अस्ति। चलचित्रनिर्मातृभिः अवगन्तव्यं यत् प्रौद्योगिकी अभिव्यक्तेः साधनम् अस्ति, न तु महाकाव्यस्य चेतनायाः विकल्पः। वैश्विकप्रस्तुतेः वास्तविकं साफल्यं तदैव सम्भवति, यदा तस्याः भव्यतया सह तस्याः अन्तरात्मा अपि भारतीय एव तिष्ठति। किन्तु वर्तमानकाले अस्मिन् चलचित्रे तस्याः भारतीयचेतनायाः पूर्णतया अभावः दृश्यते। इदं चलचित्रं इस्लामस्य तथा मध्यपूर्वस्य अथवा पाश्चात्यकल्पनाप्रधानचलच्चित्राणां कस्याश्चित् अपरिचितायाः काल्पनिकदुनियायाः आख्यानं स्थापयितुं प्रयतते इव दृश्यते।
लेखकः राष्ट्रियचलचित्रप्रमाणनमण्डलस्य परामर्शसमितेः पूर्वसदस्यः तथा पत्रकारः अस्ति।
---------------
Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani