वैश्विकविपण्याम् भारतस्य निर्यातसामर्थ्यस्य विस्तारः
डॉ. मयंक चतुर्वेदी वैश्विक अर्थव्यवस्था में अन्तरराष्ट्रीयविपण्येषु वर्धमानायाः प्रतिस्पर्धायाः मध्ये भारतं निर्यातक्षेत्रे उल्लेखनीयां उपलब्धिं प्राप्तवान् अस्ति। वक्तव्यं युक्तं यत् वित्तवर्षस्य २०२६-२७ प्रथमषाण्मासिकावधौ (अप्रैलतः सितम्बरपर्यन
डॉ मयंक चतुर्वेदी


डॉ. मयंक चतुर्वेदी

वैश्विक अर्थव्यवस्था में अन्तरराष्ट्रीयविपण्येषु वर्धमानायाः प्रतिस्पर्धायाः मध्ये भारतं निर्यातक्षेत्रे उल्लेखनीयां उपलब्धिं प्राप्तवान् अस्ति। वक्तव्यं युक्तं यत् वित्तवर्षस्य २०२६-२७ प्रथमषाण्मासिकावधौ (अप्रैलतः सितम्बरपर्यन्तम्) भारतस्य निर्याते प्रमुखैः मुक्तव्यापारसम्झौतासहभागिभिः (एफटीए) सह विश्वस्य प्रमुखेषु व्यापारिकविपण्येषु च व्यापकः विस्तारः अभवत्।

दक्षिणपूर्व एशियातः आरभ्य यूरोपपर्यन्तं पूर्वी एशियापर्यन्तं च भारतीयानां उत्पादानां वर्धमानं प्रापणं तेनैव अनुमीयते यत् आसियानदेशेभ्यः भारतस्य निर्यातः अष्टपञ्चाशत् प्रतिशतं वर्धित्वा २८.०६ अरब अमेरिकी-डॉलरपरिमितः अभवत्। अपरतः दक्षिण-एशियायाः मुक्तव्यापारक्षेत्रस्य (साफ्टा) सहभागिदेशेभ्यः निर्याते द्वाविंशतिः प्रतिशतं वृद्धिः अभिलिखिता, स च १५.२९ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्। यूरोपीयसङ्घाय अपि भारतस्य निर्यातः पञ्च प्रतिशतं वर्धित्वा ३८.७९ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्।

भारतस्य निर्यातप्रदर्शनस्य प्रमुखासु उपलब्धिषु सिङ्गापुर, मलेशिया, श्रीलङ्का, जापान, दक्षिणकोरिया तथा ओमान इत्येतेषु विपण्येषु द्विअङ्कीयवृद्धिः समाविष्टा अस्ति। सिङ्गापुराय निर्यातः १०३ प्रतिशतं वर्धित्वा ११.०७ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्, मलेशियायां ८३ प्रतिशतं तथा श्रीलङ्कायां ७३ प्रतिशतं वृद्धिः अभिलिखिता। ओमानाय निर्यातः अपि ४७ प्रतिशतं वर्धित्वा ३.२९ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्। एते आँकडाः सूचयन्ति यत् भारतं स्वस्य पारम्परिकव्यापारिकविपण्यैः सह नूतनेषु शीघ्रं विकसितेषु विपण्येषु अपि सुदृढां उपस्थितिं स्थापयति।

### भारतीयनिर्यातस्य सर्वाधिकवेगेन वर्धमानं क्षेत्रम् आसियान

भारतस्य निर्यातविस्तारे दक्षिणपूर्व-एशियायाः राष्ट्रसङ्घः (आसियान) सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णं विकासक्षेत्रम् इति रूपेण समुपस्थितः अस्ति। वित्तवर्षस्य २०२५-२६ इत्यस्य अप्रैल-सितम्बरमासयोः अवधौ आसियानदेशेभ्यः भारतस्य निर्यातः १७.७५ अरब डॉलरपरिमितः आसीत्, यः वित्तवर्षस्य २०२६-२७ इत्यस्य समानावधौ ५८ प्रतिशतं वर्धित्वा २८.०६ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्। अस्यां वृद्धौ सिङ्गापुरस्य मलेशियायाश्च विशिष्टं योगदानम् आसीत्।

सिङ्गापुराय भारतस्य निर्यातः ५.४५ अरब डॉलरपरिमितात् वर्धित्वा ११.०७ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्। एवं एकस्मिन् वर्षे निर्यातः द्विगुणादपि अधिकः अभवत्। मलेशियायाः विपण्ये अपि भारतीयोत्पादानां मागे उल्लेखनीया वृद्धिः अभवत्। अत्र निर्यातः ३.०५ अरब डॉलरपरिमितात् ८३ प्रतिशतं वर्धित्वा ५.५८ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्। वियतनामाय निर्यातः ३६ प्रतिशतं वर्धित्वा ३.८३ अरब डॉलरपरिमितः तथा इण्डोनेशियायै ३६ प्रतिशतं वर्धित्वा २.९८ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्। थाईलैण्डः अपि भारतस्य प्रमुखेषु निर्यातगन्तव्येषु समाविष्टः आसीत्, यत्र २.६५ अरब डॉलरपरिमितः निर्यातः अभिलिखितः।

वस्तुतः अद्य आसियानदेशैः सह भारतस्य वर्धमानानां व्यापारिकसम्बन्धानां महत्त्वम् अतिशयेन वर्धते, यतः एतत् क्षेत्रं वैश्विकविनिर्माणस्य, इलेक्ट्रॉनिकीक्षेत्रस्य, ऊर्जायाः, समुद्रीव्यापारस्य तथा आपूर्तिशृङ्खलानां च महत्त्वपूर्णं केन्द्रम् अभवत्। अस्मिन् विपण्ये भारतीयनिर्यातस्य वर्धमाना सहभागिता भविष्ये व्यापारिकसहकारस्य औद्योगिकसहभागितायाश्च नवीनान् अवसरान् जनयितुं शक्नोति।

अस्यैव सह भारतीयोपमहाद्वीपे श्रीलङ्कायाः व्यापारक्षेत्रे महती वृद्धिः दृश्यते। भारतस्य समीपवर्तिदेशैः सह व्यापारिकसम्बन्धानां सुदृढतायाः एषः परिचायकः अस्ति। दक्षिण-एशियायाः मुक्तव्यापारक्षेत्रस्य (साफ्टा) सहभागिदेशेभ्यः भारतस्य निर्यातः २२ प्रतिशतं वर्धित्वा १५.२९ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्, यदा तु गतवित्तवर्षस्य समानावधौ सः १२.५५ अरब डॉलरपरिमितः आसीत्। अस्मिन् श्रीलङ्का सर्वाधिकवेगेन वर्धमानेषु विपण्येषु अन्यतमा अभवत्।

अत्र भारतीयनिर्यातः २.२८ अरब डॉलरपरिमितात् ७३ प्रतिशतं वर्धित्वा ३.९४ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्। नेपालाय निर्यातः १९ प्रतिशतं वर्धित्वा ४.३७ अरब डॉलरपरिमितः तथा भूटानाय १६ प्रतिशतं वर्धित्वा ७११.४ मिलियन डॉलरपरिमितः अभवत्। मालदीवस्य विपण्ये अपि ५२ प्रतिशतं वृद्धिः अभिलिखिता तथा निर्यातः ३३७.४ मिलियन डॉलरपरिमितः अभवत्। बाङ्गलादेशः ५.६६ अरब डॉलरपरिमितेन निर्यातेन साफ्टा-क्षेत्रे भारतस्य सर्वाधिकं निर्यातगन्तव्यं देशम् अभवत्।

### जापान-दक्षिणकोरिययोः भारतीयोत्पादानां वर्धमाना पहुँच

पूर्वी एशियायाः विकसितेषु औद्योगिकविपण्येषु अपि भारतस्य निर्याते गतिः प्राप्ता। जापानाय निर्यातः ४० प्रतिशतं वर्धित्वा ४.१० अरब डॉलरपरिमितः अभवत्, यदा तु दक्षिणकोरियायै निर्याते २४ प्रतिशतं वृद्धिः अभिलिखिता तथा सः ३.९१ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्। उभयोः देशयोः विपण्येषु भारतीयोत्पादानां वर्धमाना पहुँच भारतस्य औद्योगिकव्यापारिकसम्बन्धानां विस्तारस्य सूचिका अस्ति।

जापान-दक्षिणकोरिययोः विपण्येषु निर्यातवृद्धेः महत्त्वम् अतः अपि वर्धते यतः एते देशौ वैश्विकप्रौद्योगिक्याः, इलेक्ट्रॉनिकीक्षेत्रस्य, वाहननिर्माणस्य, यन्त्रनिर्माणस्य तथा उन्नतविनिर्माणस्य प्रमुखे केन्द्रे स्तः। एतेषु विपण्येषु भारतीयकम्पनीनां कृते व्यापारिकावसराणां विस्तारः देशस्य उत्पादनक्षमतायाः अन्तरराष्ट्रीयप्रतिस्पर्धायाश्च सुदृढीकरणे सहायकः भवितुम् अर्हति।

### यूरोपे स्पेन-इटलीदेशयोः तीव्रा प्रगतिः

यूरोपीयसङ्घः भारतस्य प्रमुखेषु निर्यातविपण्येषु स्वकीयां महत्त्वपूर्णां स्थितिं संरक्षितवान् अस्ति। वित्तवर्षस्य २०२६-२७ इत्यस्य प्रथमषाण्मासिकावधौ यूरोपीयसङ्घाय भारतस्य निर्यातः ३६.९७ अरब डॉलरपरिमितात् पञ्च प्रतिशतं वर्धित्वा ३८.७९ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्। अस्यां वृद्धौ स्पेन-इटलीदेशयोः विपण्ययोः योगदानं उल्लेखनीयम् आसीत्।

स्पेनदेशाय भारतस्य निर्यातः ४५ प्रतिशतं वर्धित्वा ४.६८ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्। इटलीदेशे २५ प्रतिशतवृद्ध्या निर्यातः ४.५५ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्। जर्मनीदेशाय निर्यातः १२ प्रतिशतं वर्धित्वा ६.३४ अरब डॉलरपरिमितः तथा फ्रान्सदेशाय ९ प्रतिशतं वर्धित्वा ३.७३ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्। एतदतिरिक्तं क्रोएशिया, बुल्गारिया, साइप्रस, एस्टोनिया तथा चेकगणराज्यादिषु अपेक्षया लघुषु यूरोपीयविपण्येषु अपि भारतीयनिर्यातेन सुदृढा वृद्धिः अभिलिखिता।

यूरोपीयमुक्तव्यापारसङ्घस्य (ईएफटीए) देशेषु अपि भारतस्य निर्यातः प्रायः पञ्च प्रतिशतं वर्धित्वा १.०३ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्। स्विट्जरलैण्डाय निर्यातः ११ प्रतिशतं वर्धित्वा ७५८.४ मिलियन डॉलरपरिमितः तथा नॉर्वेदेशाय १४ प्रतिशतं वर्धित्वा २६४ मिलियन डॉलरपरिमितः अभवत्। लिक्टेन्स्टाइनदेशे अपि ३० प्रतिशतवृद्धिः अभिलिखिता।

### ओमान-ऑस्ट्रेलिया-ब्रिटेनदेशेषु अपि वर्धितः व्यापारः

एशिया-यूरोपयोः अतिरिक्तम् अन्यैः प्रमुखैः व्यापारिकसहभागिदेशैः सह अपि भारतस्य निर्यातसम्बन्धाः सुदृढाः अभवन्। ओमानदेशाय निर्यातः ४७ प्रतिशतं वर्धित्वा ३.२९ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्। ऑस्ट्रेलियादेशाय ११ प्रतिशतवृद्ध्या निर्यातः ४.१० अरब डॉलरपरिमितः अभवत्, यदा तु यूनाइटेडकिङ्गडमदेशाय निर्यातः ७ प्रतिशतं वर्धित्वा ७.३२ अरब डॉलरपरिमितः अभवत्। मॉरिशसदेशे अपि ४५ प्रतिशतस्य उल्लेखनीया वृद्धिः अभिलिखिता।

### व्यापारिकविविधीकरणेन सुदृढा भवती अर्थव्यवस्था

भारतस्य निर्याते विभिन्नेषु भौगोलिकक्षेत्रेषु अभिलिखिता एषा वृद्धिः व्यापकस्य व्यापारिकविविधीकरणस्य दिशि सङ्केतं करोति। वैश्विकव्यापारे एकस्मिन्नेव विपण्ये अत्यधिकनिर्भरत्वस्य स्थाने अनेकेषु देशेषु क्षेत्रेषु च स्वकीयां उपस्थितिं सुदृढां कर्तुं आर्थिकस्थैर्यस्य दृष्ट्या महत्त्वपूर्णम् अस्ति। आसियान, दक्षिण एशिया, यूरोप, पूर्वी एशिया तथा पश्चिम एशियायाः विपण्येषु एकस्मिन्नेव काले वर्धमानः निर्यातः भारतीयार्थव्यवस्थायै नवीनान् अवसरान् जनयति।

अतः प्रथमषाण्मासिकावधेः आँकडाः सूचयन्ति यत् भारतीयनिर्यातस्य क्षेत्रं निरन्तरं विस्तरति तथा देशस्य व्यापारिकसम्बन्धाः नूतनेषु भौगोलिकक्षेत्रेषु सुदृढतां प्राप्नुवन्ति। एषः विस्तारः भारतं वैश्विकव्यापारे महत्त्वपूर्णं उत्पादनकेन्द्रं आपूर्तिकेन्द्रं च निर्मातुं महत्त्वपूर्णम् आधारं प्रददाति। निःसन्देहं राष्ट्ररूपेण भारतस्य एषा प्रगतिः अस्मान् सर्वान् वर्तमानकालस्य श्रेष्ठभविष्यस्य च विषये आशान्वितान् करोति।

(लेखको, हिन्दुस्थान समाचारेण संबद्धः ।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani