— योगेशकुमारगोयलः

बाल्यकालः निर्दोषितायाः, सरलतायाः, संवेदनशीलतायाः तथा प्रसन्नहासस्य प्रतीकः मन्यते। बालानां हस्तेषु क्रीडनकानि शोभन्ते, न तु पाषाणाः इष्टिकाश्च। तेषां नेत्रेषु स्वप्नानि शोभन्ते, न तु कस्यचित् प्रति द्वेषः हिंसा वा। किन्तु यदा अष्ट-दशवर्षीयाः बालकाः अपि अन्यस्य निर्दोषबालस्य प्राणान् हर्तुं प्रवृत्ताः भवन्ति, तदा प्रश्नः केवलम् एकस्य बालकस्य असामान्यव्यवहारस्य न भवति, अपितु सम्पूर्णस्य सामाजिकपरिवेशस्य, पारिवारिकसंस्काराणां, शिक्षाव्यवस्थायाः तथा अस्माकं परिवर्तमानजीवनशैल्याः भवति। हरियाणाराज्यस्य पञ्चकूलानगरे षड्वर्षीयायाः विशेषावश्यकतायुक्तायाः बालिकायाः उपरि तृतीयकक्षायाः अष्ट-वर्षीयेन छात्रेण कृतः क्रूरः आक्रमणः अस्याः भयावहवास्तविकतायाः प्रतिबिम्बम् अस्ति।

यदा पञ्चकूलानगरस्य सेक्टर-२० इत्यत्र स्थिते राजकीय-संस्कृतिमानकविद्यालये घटितायाः अस्याः हृदयविदारकघटनायाः दृश्यचित्रं दृष्टम्, तदा मनः अत्यन्तं व्याकुलम् अभवत्। अभियुक्तः छात्रः बालिकाम् एकां रिक्तां कक्षाम् अनयत्। तत्र सः तस्याः केशान् गृहीत्वा तां कर्षितवान्, आसन्दिकायां तस्याः शिरः ताडितवान्, पादैः प्रहारं कृतवान् तथा इष्टिकया, पाषाणेन, पुष्पकुण्डेन च तस्याः शिरसि मुखे च पुनः पुनः प्रहारान् कृतवान्। प्रायः ९६ सेकेण्ड् यावत् प्रचलितायाः अस्याः हिंसायाः दृश्यं कक्षायां स्थापितेन सीसीटीवी-कैमरेण अभिलिखितम्। सर्वाधिकं व्याकुलताजनकं तु एतत् यत् आक्रमणकारी कश्चित् वयस्कः अपराधी न, अपितु अष्टवर्षीयः बालकः अस्ति। पीडितायाः बालिकायाः कृते एषा घटना यावद् भयावहा अस्ति, तावदेव सा तस्य बालकस्य मानसिकस्य सामाजिकस्य च विकासं प्रति गम्भीराम् आशङ्काम् अपि जनयति। अन्ततः एतादृशी तीव्रा आक्रामकता एतावतः अल्पवयस्कस्य बालकस्य मनसि कुत्रतः आगच्छति? किं सः हिंसायाः सामान्यव्यवहाररूपेण स्वीकरणं कृतवान्? किं सः अन्यस्य पीडाम् असहायतां च अनुभवितुं सामर्थ्यं शनैः शनैः त्यजति? सर्वाधिकः महत्त्वपूर्णः प्रश्नः च अयम् अस्ति यत् अस्माकं गृहेषु, विद्यालयेषु समाजे च किं परिवर्तते, येन बाल्यस्य भाषायां प्रेम्णः संवेदनायाश्च स्थाने हिंसा प्रविशति?

उपलब्धे सीसीटीवी-दृश्यचित्रे यथा बालिकायाः असहायावस्थां प्राप्तायाम् अपि आक्रमणं निरन्तरं कृतम् इति दृश्यते, तत् सामान्यबालसुलभकलहात् बहु गम्भीरतरम् अस्ति। अस्यां घटनायाम् अस्माकं पुरतः एकः प्रश्नः उपस्थितः अभवत्, यस्मात् इदानीं मुखं मोडयितुं न शक्यते—अन्ततः बालानां मनसि हिंसायाः बीजानि रोपयति कः? बालानां किशोराणां च हिंसकव्यवहारस्य एकमेव कारणं न भवति। परिवारे हिंसायाः दर्शनम्, कठोरः अथवा असङ्गतः अनुशासनः, भावनात्मक्याः उपेक्षा, अभिभावकानां न्यूनं निरीक्षणम्, मित्राणां प्रभावः, सामाजिकः एकान्तभावः तथा स्वव्यवहारस्य नियन्त्रणे कठिनताः—एते सर्वे हिंसकप्रवृत्तेः समस्यां वर्धयितुं शक्नुवन्ति।

सर्वप्रथमः प्रश्नः परिवारेभ्यः एव अस्ति। अद्य अनेकेषु गृहेषु बालकेभ्यः महर्घाणि क्रीडनकानि, चलदूरवाण्यः, ट्याब्लेट्-यन्त्राणि तथा मनोरञ्जनस्य अनेकानि साधनानि उपलभ्यन्ते, किन्तु तैः सह उपविश्य सम्भाषणं कर्तुं, तेषां भावनाः अवगन्तुं तथा तेषां व्यवहारं सम्यक् दिशि नेतुं च समयः निरन्तरं न्यूनः भवति। मातापितरौ स्वकीयासु व्यस्ततासु निमग्नौ भवतः, परिणामतः बहुवारं बालकाः स्वकीयाभिः भावनात्मकाभिः समस्याभिः सह एकाकिनः अवशिष्यन्ते। गृहे मातापित्रोः कलहः, दुर्वचनानि, ताडनं, अपमानजनकभाषा तथा लघुषु विषयेषु हिंसात्मकप्रतिक्रिया—एतानि सर्वाणि बालानां मनसि गहनं प्रभावं जनयितुं शक्नुवन्ति। बालकः स्वपरितः यत् पुनः पुनः पश्यति, तदेव शिक्षते। यदि गृहे समस्यायाः समाधानं संवादेन न, अपितु उच्चैः भाषणेन, धमकीप्रदानेन तथा हस्तप्रयोगेण भवति, तर्हि शनैः शनैः हिंसा तस्य कृते व्यवहारस्य स्वीकार्यः उपायः भवितुम् अर्हति।

द्वितीयः महत्त्वपूर्णः प्रश्नः अङ्कीयजगतः अस्ति। चलदूरवाण्यः अन्तर्जालश्च बालानां पुरतः ज्ञानस्य मनोरञ्जनस्य च असङ्ख्यान् अवसरान् उद्घाटितवन्तौ, किन्तु अस्मिन्नेव जगति हिंसात्मकानि दृश्यानि, ताडनयुक्ताः क्रीडाः, अपमान-जनकसामग्री तथा आक्रामकव्यवहारस्य महत्त्वं प्रतिपादयन्ति दृश्यानि अपि सन्ति। समस्या तदा गम्भीरा भवति, यदा बालकः कस्यापि निरीक्षणं विना घण्टान् यावत् एतादृशीं सामग्रीं पश्यति तथा तस्मै एतत् बोधयितुं कोऽपि न भवति यत् दृश्यपटले प्रदर्शिता हिंसा वास्तविकजीवने कस्यचित् शरीरे, मनसि, अस्तित्वे च कियतीं गभीरां क्षतिं जनयति।

तृतीया चिन्ता बालानां संवेदनशीलतायाः सहानुभूतेश्च विकासस्य अस्ति। अद्य वयं बालान् प्रतियोगितायां अग्रे गन्तुं, विजयं प्राप्तुं तथा अन्येभ्यः श्रेष्ठं प्रदर्शनं कर्तुं शिक्षयामः, किन्तु पराजयं स्वीकर्तुम्, अन्येषां भावनानां सम्मानं कर्तुम्, दुर्बलानां साहाय्यं कर्तुम् तथा क्रोधं नियन्त्रयितुं कियत् शिक्षयामः? किं विद्यालयेषु नैतिकशिक्षा केवलं पाठ्यपुस्तकेषु एव सीमिता अभवत्? किं बालकेभ्यः एतत् बोध्यते यत् कमपि पीडयितुं शौर्यं न, अपितु दुर्बलता अस्ति? अन्यस्य पीडां दृष्ट्वा मनसि करुणायाः उत्पत्तिः एव मानवीयसंवेदनायाः आधारः अस्ति। यदि एषा संवेदना न विकसिताः भवति, तर्हि शिक्षायाः महतीन्यपि प्रमाणपत्राणि सभ्यसमाजस्य सुनिश्चिततां कर्तुं न शक्नुवन्ति। अत्र विद्यालयानाम् उत्तरदायित्वम् अपि समानतया महत्त्वपूर्णम् अस्ति।

पञ्चकूलायां घटिता घटना सीसीटीवी-कैमरा इत्येतेषु तेषां वास्तविकनिरीक्षणे च विद्यमानम् अन्तरम् उद्घाटितवती अस्ति। केवलं कैमरेषु स्थापितेषु सति सुरक्षां सुनिश्चितां न भवति। तेषां सततं निरीक्षणम्, समये हस्तक्षेपः तथा उत्तरदायित्व-निर्धारणम् एव सुरक्षां सुनिश्चितं कुर्वन्ति। प्रश्नः अस्ति यत् षड्वर्षीया बालिका विद्यालयपरिसरे अन्येन छात्रेण सह एतादृश्यां स्थितौ कथं प्राप्ता, यत्र तस्याः उपरि निरन्तरम् आक्रमणं भवति स्म, किन्तु कस्यापि शिक्षकस्य कर्मचारिणः वा समये एतस्य सूचनां न प्राप्ता? यदि विद्यालये शिक्षकाणां न्यूनता आसीत्, एकस्य शिक्षकस्य उपरि अनेककक्षाणां दायित्वम् आसीत् अथवा कर्तव्यनिर्धारणव्यवस्थायां काचित् त्रुटिः आसीत्, तर्हि एतस्य अपि अन्वेषणं करणीयम्।

एषा प्रथमा घटना नास्ति, यदा विद्यालयेषु बालानां मध्ये हिंसायाः घटनाभिः सम्पूर्णः देशः विचलितः अभवत्। २०१७ तमे वर्षे गुरुग्रामस्य रेयान्-इण्टरनेशनल-विद्यालये सप्तवर्षीयस्य प्रद्युम्नठाकुरस्य हत्या, २०१८ तमे वर्षे दिल्लीस्थे एकस्मिन् राजकीयविद्यालये छुरिकया आक्रमणम्, २०१९ तमे वर्षे तमिलनाडुराज्यस्य कोडैकनाल-नगरे क्रिकेट्-क्रीडासम्बद्ध-विवादानन्तरं छात्रस्य हत्या, २०२१ तमे वर्षे छत्तीसगढराज्यस्य रायगढे छात्रस्य छुरिकया प्रहृत्य हत्या, २०२५ तमे वर्षे अहमदाबादे छात्रस्य हत्या तथा २०२६ तमे वर्षे सूरतनगरे विद्यालयपरिसरे छुरिकया आक्रमणम्—एतादृश्याः घटनाः विभिन्नेषु कालेषु प्रकाशं प्राप्तवत्यः। एतेषां सर्वेषां प्रकरणानां परिस्थितयः भिन्नाः सन्ति, किन्तु एकः विषयः समानः अस्ति—विद्यालयेषु अपि हिंसायाः घटनाः जायन्ते, यद्यपि ते बालानां कृते सर्वाधिकं सुरक्षितानि स्थानानि भवितुम् अर्हन्ति।

इदानीं समयः आगतः यत् सर्वकारः शिक्षाविभागश्च विद्यालयसुरक्षां केवलं औपचारिकनिरीक्षणेषु कागदस्थनिर्देशेषु च सीमितां न कुर्याताम्। प्रत्येकस्मिन् विद्यालये पर्याप्ताः शिक्षकाः, प्रशिक्षिताः परामर्शदातारः, विशेषावश्यकतायुक्तानां बालानां कृते प्रशिक्षिताः सहायक-कर्मचारिणः, संवेदनशीलस्थानेषु सतत-निरीक्षणव्यवस्था तथा सूचनानां विषये तत्कालकार्यवाही—एताः व्यवस्थाः भवितव्याः। प्रत्येकं बालकस्य सुरक्षां सुनिश्चितां कर्तुं विद्यालयप्रबन्धनस्य, शिक्षकाणां प्रशासनस्य च उत्तरदायित्वं निर्धारितं भवेत्। अभिभावकैः अपि स्वकीयम् उत्तरदायित्वम् अवगन्तव्यम्। बालानां व्यवहारे आकस्मिकः आक्रामकभावः, अन्यान् पीडयितुं प्रवृत्तिः, क्रोधस्य नियन्त्रणे असमर्थता, पश्चात्तापस्य अभावः, पशूनां दुर्बलबालानां वा प्रति क्रूरता—एतानि लक्षणानि सामान्यबाल-चपलता इति मत्वा उपेक्षितुं न अर्हन्ति। बालान् दण्डयितुं स्थाने तेषां भावनाः अवगन्तुं, स्वविचारान् अभिव्यक्तुं अवसरं दातुं तथा प्रेम्णा सह स्पष्टम् अनुशासनं शिक्षयितुं आवश्यकम्। क्रीडाः, सृजनात्मकक्रियाकलापाः, सामूहिक-सहभागिता तथा समाजसेवासम्बद्धाः गतिविधयः अपि तेषु सहयोगस्य, धैर्यस्य, सहानुभूतेश्च विकासं कर्तुं शक्नुवन्ति।

पञ्चकूलायां घटिता घटना अस्मान् एकया कठोरसत्यतया साक्षात्कारं कारयति यत् बालानां भविष्यं केवलैः उत्तमविद्यालयैः, महर्घया शिक्षया, आधुनिकप्रौद्योगिक्या तथा उत्तमसुविधाभिः सुरक्षितं न भवितुम् अर्हति। तदर्थम् उत्तमसंस्काराः, भाव-नात्मकसुरक्षा, मानवीयसंवेदना तथा उत्तरदायिनः अभिभावकाः अपि समानतया आवश्यकाः सन्ति। यस्मिन् समाजे बालाः अन्येषां पीडाम् अनुभवितुं विस्मरन्ति, तत्र विकासस्य सर्वे दावाः निरर्थकाः भवितुम् आरभन्ते। अद्य सर्वाधिकः महत्त्वपूर्णः प्रश्नः नास्ति यत् पञ्चकूलानगरे अष्टवर्षीयेन बालकेन षड्वर्षीयायाः बालिकायाः उपरि आक्रमणं किमर्थं कृतम्, अपितु अयम् अस्ति यत् एतादृशी स्थितिः उत्पन्ना भवेत्, ततः पूर्वं वयं किं कुर्वन्तः आस्म? भविष्ये च एतादृश्याः घटनाः निवारयितुं किं करिष्यामः?

यस्मिन् वयसि बालैः अक्षरज्ञानं, मैत्री, क्रीडाः तथा मानवीयसम्बन्धानाम् अर्थः ज्ञातव्यः, तस्मिन्नेव वयसि यदि तेषां हस्तेषु इष्टिकाः पाषाणाश्च दृश्यन्ते, तर्हि एषा केवलस्य कस्यचित् परिवारस्य अथवा विद्यालयस्य विफलता न, अपितु अस्माकं सामूहिकसामाजिकचेतनायाः पराजयः अस्ति। अस्माभिः निर्णयः करणीयः यत् बालान् केवलं प्रतियोगितायां विजयं प्राप्तुं शिक्षयितव्यम्, उत मानवीयतया सह जीवनं यापयितुम् अपि। यतः यदि बाल्यकालः हिंसात्मकः भवति, तर्हि भविष्यं कथं सभ्यं भविष्यति? यदि विद्यालयेषु एव बालाः सुरक्षिताः न सन्ति, तर्हि तेषां सुरक्षितभविष्यस्य प्रत्याभूतिं कः दास्यति?

(लेखकः स्वतन्त्रः टिप्पणीकारः अस्ति।)

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan