श्रीनगरम्, 03 नवंबरमासः (हि.स.)।

परम्परया कश्मीरीव्यञ्जनानां वर्णप्रदानाय प्रयुज्यमानं मावलपुष्पम् अधुना पुनः कश्मीरघाट्याः वजवान् इति पारम्परिककश्मीरीभोजस्य पाकपात्रेषु स्वस्थानं प्राप्नोति। अस्य पुष्पस्य वर्धमाना मागः तान् कृषकानपि पुनः कृषिकार्ये प्रवृत्तान् करोति, ये पूर्वम् अस्य पुष्पस्य कृषिं परित्यक्तवन्तः आसन्। अस्मिन् वर्षे मावलपुष्पस्य सस्यस्य सङ्ग्रहः सम्पन्नः अस्ति तथा अधुना पुष्पाणि शोष्यन्ते।

अस्य रक्तवर्णस्य पुष्पस्य वनस्पतिविज्ञाने सेलोसिया क्रिस्टाटा इति नाम अस्ति तथा सामान्यभाषायां कॉक्सकॉम्ब इति कथ्यते। अस्य पुष्पस्य स्वरूपं कुक्कुटस्य शिखासदृशं भवति। अस्य पादपः सप्तविंशतितः अशीतिसेण्टिमीटरपर्यन्तम् उन्नतः भवति। पुष्पाणि शोषयित्वा सञ्चितानि क्रियन्ते तथा आवश्यकतायां जले निमज्ज्यन्ते, येन गाढरक्तवर्णः निष्पद्यते। अस्य वर्णस्य उपयोगं वजा इति पारम्परिककश्मीरीपाककर्तारः स्वव्यञ्जनेषु कुर्वन्ति, ये वजवान् इति पारम्परिकभोजं सज्जीकुर्वन्ति। वर्षेभ्यः रिस्ता, रोगनजोश तथा मर्चवंगनकोर्मा इत्यादिषु व्यञ्जनेषु दृश्यते यः रक्तवर्णः, सः एतस्य मावलपुष्पस्य एव देनम् अस्ति। एतत् कृत्रिमखाद्यवर्णानां प्राकृतिकः विकल्पः अस्ति।

श्रीनगरे बहिःस्थिते नूरबागक्षेत्रे निवसन् कृषकः बशीर अहमद पम्पोरी कथयति यत् मावलपुष्पस्य मागः पुनः वर्धमानः अस्ति। सः हिन्दुस्थानसमाचारसंस्थया सह उक्तवान् यत् कश्मीरीव्यञ्जनेषु अर्थात् वजवाने दीर्घकालात् मावलपुष्पस्य उपयोगः क्रियते। नगरे जनाः अद्यापि वजवाने अस्मादेव पुष्पात् निष्पन्नस्य वर्णस्य उपयोगं कुर्वन्ति। अस्य पुनरागमनस्य द्वौ कारणौ कथयन् सः अवदत् यत् अधुना जनाः स्वस्वास्थ्यं प्रति अधिकं जागरूकाः अभवन् तथा च सर्वकारेण अपि सज्जीकृतेषु खाद्यपदार्थेषु कृत्रिमवर्णानां प्रयोगः प्रतिबन्धितः। अत एव अधुना अस्मात् पुष्पात् निष्पन्नस्य वर्णस्य उपयोगः क्रियते तथा च तस्य मागः पुनः वर्धितः अस्ति।

कृषकः बशीर अहमद पम्पोरी कथयति यत् गाजियाबादस्थायाः राष्ट्रियखाद्यप्रयोगशालायाः विश्लेषणानन्तरं गतवर्षस्य अगस्तमासे एषः प्रतिबन्धः प्रवर्तितः। तस्मिन् समये औषधि एवं खाद्यनियन्त्रणसङ्गठनेन सार्वजनिकसूचना प्रसारिता आसीत्, यस्यां वजवान्, बिरयाणी तथा अन्येषु सज्जीवखाद्यपदार्थेषु कृत्रिमवर्णानां प्रयोगः निषिद्धः कृतः आसीत्। नियमानाम् उल्लङ्घने त्रिलक्षरूप्यकाणि यावत् दण्डस्य प्रावधानम् आसीत्।

वर्षे २०२० तमे खाद्यसुरक्षाविभागेन विवाहादिसमारोहाणाम् आयोजकेभ्यः कृत्रिमवर्णानां प्रयोगं न कर्तुम् उक्तम् आसीत् तथा मावल, केसर, देघीमिर्च तथा चुकन्दर इत्यादीनां प्राकृतिकविकल्पानां प्रयोगः सूचितः आसीत्। सम्प्रति एषा प्रवृत्तिः मुख्यतया नगरेषु एव सीमिता अस्ति।

पम्पोरी उक्तवान् यत् ग्रामीणक्षेत्रेषु वजवान् इति पारम्परिककश्मीरीभोजस्य निर्माणे अस्य पुष्पस्य वर्णस्य उपयोगः प्रायः न भवति, किन्तु नगरेषु तस्य उपयोगः पर्याप्तमात्रया वर्धितः अस्ति। एतेन ज्ञायते यत् अस्य सस्यस्य भविष्यं समुज्ज्वलं भवितुम् अर्हति। एतत् पुष्पं शरदृतौ विकसितं भवति। कृषकाः पुष्पाणि सङ्गृह्णन्ति, शोषयन्ति तथा व्यापारिभ्यः विक्रयन्ति। ते व्यापारीणः पुष्पाणि चूर्णीकृत्य आवेष्टयन्ति।

कतिपयकनालमितायां भूमौ अस्य पुष्पस्य कृषिं कुर्वन्तः पम्पोरी अवदन् यत् मम पिता अपि अस्य कृषिं करोति स्म। ततः किञ्चित्कालं यावत् एतत् कार्यं स्थगितम् अभवत्, किन्तु विगतेषु त्रिषु चतुर्षु वर्षेषु अहं पुनः अस्य कृषिं कुर्वन् अस्मि। वयं पुष्पाणि शोषयित्वा व्यापारिभ्यः प्रतिकिलोग्रामं त्रिशतं रूप्यकाणि इति मूल्येन विक्रीणीमः।

सः अवदत् यत् एतेषां पुष्पाणां शोषणं अत्यन्तं कठिनम् अस्ति। अस्य कृते पर्याप्तं स्थानम् अपेक्ष्यते तथा च पुष्पाणि प्रत्यक्षसूर्यप्रकाशे स्थापयितुं न शक्यन्ते, यतः तानि नष्टानि भवितुम् अर्हन्ति। अतः तानि बन्दे कक्षे स्थापनीयानि भवन्ति। पम्पोरी इत्यस्य मतम् अस्ति यत् मावलपुष्पस्य उपयोगः केवलं पाकशालायामेव सीमितः न भवेत्। सः उक्तवान् यत् पाककार्यस्य अतिरिक्तम् अपि एतेषां पुष्पाणां बहुषु कार्येषु उपयोगः भवितुम् अर्हति तथा एतेभ्यः औषधानि अपि निर्मातुं शक्यन्ते। सः वजों इति पारम्परिककश्मीरीपाककर्तॄन् अपि आग्रहं कृतवान् यत् ते हानिकारकाणां कृत्रिमवर्णानां स्थाने अस्मात् पुष्पात् निर्मितस्य वर्णस्य उपयोगं कुर्वन्तु।

पम्पोरी इत्यस्य कथनम् अस्ति यत् नगरेषु भूमेः उपलब्धता निरन्तरं न्यूनीभवति, अतः तत्र बृहद्प्रमाणेन अस्य कृषिः कर्तुं न शक्यते। सः अवदत् यत् ग्रामीणक्षेत्रेषु अद्यापि पर्याप्ता भूमिः उपलब्धा अस्ति, अतः तत्र अस्य सस्यस्य कृषिः प्रोत्साहनीया। एतेन अस्माकं पारम्परिकः आहारप्रकारः संरक्षितः भविष्यति तथा जनानां स्वास्थ्यस्य रक्षणमपि भवितुं शक्यते। सः उक्तवान् यत् सर्वकारेण कृत्रिमवर्णानां प्रतिबन्धं कृत्वा उत्तमं पदक्षेपं स्वीकृतम्, किन्तु अद्यापि बहूनि कार्याणि करणीयानि सन्ति। अस्य सस्यस्य कृषिं कृषकेभ्यः अधिकलाभप्रदां कर्तुं दृढपदानि स्वीकरणीयानि इति तस्य अभिलाषः अस्ति।

--------------------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani