वाराणसी, 04 नवंबरमासः (हि.स.)। वाराणसी : दीपावल्याः प्रकाशाय अहोरात्रं परिश्रमं कुर्वत्यः कुम्भकारमहिलाः, फुलवरियायाः प्रजापतिबस्त्यां चक्रस्य ध्वनिः सर्वत्र श्रूयते।

दीपावल्याः पर्वणः समीपागमनेन उत्तरप्रदेशस्य धार्मिकनगरी वाराणस्यां सनातनधर्मावलम्बिनां गृहेषु विपणिषु च उत्सवस्य उल्लासः वर्धितः। अपरतः जनानां गृहाणि प्राङ्गणानि च प्रकाशयितुं वाराणस्याः छावनीक्षेत्रे स्थितायां फुलवरियायाः कुम्भकारबस्त्यां कुम्भकारपरिवाराः अहोरात्रं परिश्रमं कुर्वन्ति। बस्त्यां भ्रममाणस्य चक्रस्य ध्वनिः तथा मृत्तिकायाः विविधाकारनिर्माणे संलग्नानां हस्तानां लयबद्धः शब्दः च सर्वत्र श्रूयते। दीपावल्याः सज्जता महता उत्साहेन प्रचलति। विशेषता तु एषा यत् अस्याः पारम्परिककलायाः संरक्षणे महिलाः अपि महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति।

बस्तीनिवासिनी रेणुदेवी स्वपरिवारेण सह पीढीभ्यः प्रचलितां मृण्मयपात्रनिर्माणपरम्परां निरन्तरं प्रवर्तयति। तस्याः हस्ताभ्यां निर्मितानि मृत्तिकादीपाः, गगर्यः, पुरवाः, हण्डिकाः, पिधानपात्राणि, परयः, भडैयापात्राणि च अद्यापि जनानां श्रद्धायाः, संस्कृतेः, ग्रामीणजीवनशैल्याः च अभिन्नम् अङ्गानि सन्ति। दीपावल्याः सन्दर्भे सम्पूर्णः परिवारः सम्प्रति दीपानां पूजासामग्रीणां च निर्माणे संलग्नः अस्ति।

रेणुदेवी कथयति यत् दीपावल्याः कृते दीपानां निर्माणस्य सज्जता बहुमासेभ्यः पूर्वमेव आरभ्यते। सर्वप्रथमं मृत्तिकायाः व्यवस्था क्रियते। ततः मृत्तिकां कुट्टयित्वा मर्दयित्वा च चक्रे स्थाप्यते, यत्र कुशलाः हस्ताः तस्याः विविधाकारान् निर्मान्ति। चक्रे निर्मितानां कच्चदीपानां प्रथमं सूर्यप्रकाशे शोषणं क्रियते, ततः अग्निकुण्डे पक्त्वा विक्रयाय सज्जाः क्रियन्ते। अस्यां सम्पूर्णप्रक्रियायां पर्याप्तस्य परिश्रमस्य, समयस्य, धैर्यस्य च आवश्यकता भवति। एतस्मात् कारणात् कुम्भकारपरिवाराः दीपावल्याः चतुर्भ्यः पञ्चभ्यः मासेभ्यः पूर्वमेव सज्जतायां प्रवृत्ताः भवन्ति, येन पर्वकाले विपण्याः आवश्यकताः पूरयितुं शक्यन्ते।

तथापि परिवर्तमानकाले मृण्मयपात्रनिर्माणस्य अस्याः पारम्परिकव्यवसायस्य पुरतः अनेकाः समस्याः अपि उत्पन्नाः सन्ति। आधुनिकतायाः तथा रोजगारस्य परिवर्तमानानाम् अवसराणां मध्ये युवापीढ्याः रुचिः अस्मात् पैतृकव्यवसायात् न्यूना भवति। अधिकांशाः युवानः उच्चशिक्षां प्राप्य सर्वकारीयसेवासु अन्येषु व्यवसायेषु च स्वभविष्यं अन्वेष्टुं प्रवृत्ताः सन्ति। फलतः पीढीभ्यः प्रचलिता एषा पारम्परिककला शनैः शनैः लुप्तप्रायता प्राप्नोति।

एतासु परिस्थितिषु अपि रेणुदेवीसदृश्यः महिलाः स्वपरिश्रमेण, कौशलेन, निष्ठया च अस्याः सांस्कृतिकधरोहरायाः संरक्षणे निरताः सन्ति। मृत्तिकायाः आकारं परिवर्त्य दीपान् निर्मातॄणाम् एतेषां शिल्पिनां परिश्रमेण एव दीपावल्याः रात्रौ लक्षशः गृहाणि प्रकाशेन आलोकितानि भवन्ति। उत्सवस्य भव्यतायाः पृष्ठतः एतेषां परिवाराणां परिश्रमस्य सङ्घर्षस्य च एका कथा अपि निहिता अस्ति।

अतः दीपावल्यां मृत्तिकादीपानां क्रयणं केवलं परम्परायाः संस्कृतेश्च संरक्षणस्य माध्यमं नास्ति, अपितु एतेषां शिल्पिकारपरिवाराणाम् आजीविकायाः समर्थनाय तथा तेषां पारम्परिककौशलस्य सम्मानाय अपि एका लघ्वी सार्थिका च पहलः अस्ति।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani