नरक चतुर्दशी (छोटी लघुदीपावल्यां विशेषः

-योगेश कुमार गोयलः

कार्तिकमासस्य कृष्णपक्षे आचर्यमाणस्य पञ्चदिवसीयदीपोत्सवस्य द्वितीयं पर्व नरकचतुर्दशी अस्ति। एतत् पर्व लघुदीपावली, रूपचतुर्दशी तथा कालीचतुर्दशी इत्यादिभिः नामभिः अपि प्रसिद्धम् अस्ति। धनत्रयोदश्याः परदिने आचर्यमाणम् एतत् पर्व धार्मिकश्रद्धायाः, पौराणिकमान्यतानां तथा आध्यात्मिकसन्देशानां च अद्वितीयः समन्वयः अस्ति। ‘नरकचतुर्दशी’ इत्यस्मात् नाम्नः एव स्पष्टं भवति यत् अस्य सम्बन्धः मृत्युदेवेन यमराजेन तथा नरकमुक्तेः मान्यतया सह अस्ति। धार्मिकविश्वासः अस्ति यत् अस्मिन् दिने यमराजस्य पूजां, व्रतं तथा दीपदानं कृत्वा अकालमृत्योः भयात् मुक्तिः प्राप्यते तथा मनुष्यः नरकयातनाभ्यः विमुच्यते।

एतत् पर्व दुष्टतायाः उपरि सद्गुणानां, अत्याचारस्य उपरि न्यायस्य तथा अन्धकारस्य उपरि प्रकाशस्य विजयस्य प्रतीकम् अस्ति। अस्मिन् पर्वणि अभ्यङ्गस्नानस्य विशेषं महत्त्वम् अस्ति। मान्यता अस्ति यत् सूर्योदयात् पूर्वं शरीरे तिलतैलं लेपयित्वा उबटनं कृत्वा स्नानं करणेन रूपस्य, सौन्दर्यस्य तथा आरोग्यस्य प्राप्तिः भवति। अतः एव एतत् रूपचतुर्दशी इत्यपि कथ्यते। अस्मिन् दिने गृहाणां स्वच्छता, दीपप्रज्वलनम्, हनुमतः पूजनं तथा यमराजस्य निमित्तं दीपदानं च कर्तुं परम्परा प्रचलिता अस्ति। विशेषतः गृहस्य बहिः दक्षिणदिशि दीपं प्रज्वाल्य यमराजात् परिवारस्य सुखसमृद्धेः दीर्घायुषश्च कामना क्रियते।

अस्मिन् वर्षे चतुर्दशीतिथेः द्विदिनात्मकत्वात् पर्वणः तिथिं प्रति असमञ्जसस्य स्थितिः अस्ति। कार्तिककृष्णचतुर्दशीतिथिः नवम्बरमासस्य सप्तमे दिनाङ्के प्रातः १० वादनं ४७ निमेषे आरभ्य नवम्बरमासस्य अष्टमे दिनाङ्के प्रातः ११ वादनं २७ निमेषे समाप्ता भविष्यति। प्रदोषकाले चतुर्दशीतिथेः विद्यमानत्वात् यमदीपदानं, हनुमतः पूजनं तथा कालीचतुर्दश्याः पूजनं नवम्बरमासस्य सप्तमे दिनाङ्के भविष्यति, यदा तु उदयतिथ्यनुसारम् अष्टमे दिनाङ्के प्रातः अभ्यङ्गस्नानं भविष्यति।

नरकचतुर्दशी केवलं धार्मिककर्मकाण्डस्य पर्व नास्ति, अपितु जीवनात् नकारात्मकतायाः, अहङ्कारस्य तथा दुर्गुणानां दूरीकरणं कृत्वा सद्गुणानां प्रकाशप्रसाराय प्रेरणामपि ददाति। अस्य सन्देशः अस्ति यत् यथा दीपः अन्धकारं नाशयति, तथैव सदाचारः, विवेकः तथा सकारात्मकता मनुष्यस्य जीवनात् अज्ञानस्य विकाराणां च अन्धकारं दूरीकर्तुं शक्नुवन्ति।

‘नरकचतुर्दशी’ पर्व ‘नरकचौदस’, ‘रूपचतुर्दशी’, ‘कालचतुर्दशी’ तथा ‘लघुदीपावली’ इत्यादिभिः नामभिः अपि ज्ञायते। अस्मिन् दिने मृत्युदेवस्य यमराजस्य तथा धर्मराजस्य चित्रगुप्तस्य पूजनं क्रियते। यमराजं प्रति प्रार्थना क्रियते यत् तस्य अनुग्रहेण वयं नरकभयात् मुक्ताः भवेम। अस्मिन्नेव दिने रामभक्तस्य हनुमतः जन्म अपि अभवत् तथा अस्मिन्नेव दिने वामनावतारे भगवान् विष्णुः राज्ञः बलेः समीपात् त्रिपदभूमेः दानं याचित्वा त्रिभिः पदैः त्रयः लोकान् तथा बलिनः शरीरमपि मापितवान्। हनुमज्जयन्ती सामान्यतया चैत्रमासस्य पूर्णिमायां तिथौ आचर्यते, किन्तु उत्तरभारतस्य अनेकेषु प्रदेशेषु सा दीपावल्याः एकदिनपूर्वमपि आचर्यते।

यमः मृत्योः देवः तथा संयमस्य अधिष्ठातृदेवः इति मन्यते। नरकचतुर्दश्याः दिने सूर्योदयात् पूर्वम् उत्थाय स्नानं करणं शुभं मन्यते तथा सायङ्काले यमस्य कृते दीपदानं क्रियते। अस्य अभिप्रायः एव अस्ति यत् संयमेन नियमेन च जीवनं यापयन्तः जनाः मृत्योः किञ्चिदपि भयभीताः न भवेयुः। अस्मिन् दिने सूर्योदयात् पूर्वं स्नानस्य अभिप्रायः आलस्यस्य त्यागः एव अस्ति। अस्य प्रत्यक्षः सन्देशः अस्ति यत् संयमेन नियमेन च जीवनं यापयतः जनानां स्वास्थ्यं सम्यक् भविष्यति तथा तेषां स्वकीयासाधना एव तेषां रक्षणं करिष्यति।

नरकचतुर्दश्या सह भगवान् श्रीकृष्णेन नरकासुरस्य वधस्य पौराणिकी कथा अपि सम्बद्धा अस्ति। नरकचतुर्दशीपर्वणः आचरणविषये मान्यता अस्ति यत् भगवान् श्रीकृष्णः अस्मिन्नेव दिने प्राग्ज्योतिषपुरस्य राजा ‘नरकासुर’नामकस्य अधार्मिकस्य राक्षसस्य वधम् अकरोत्। एवं कृत्वा तेन न केवलं पृथिवीनिवासिनः, अपितु देवानपि तस्य अत्याचारात् मुक्तान् कृतवान्। तस्य आतङ्केन पृथिव्याः सर्वे शूरवीराः सम्राटश्च अत्यन्तं भीताः भवन्ति स्म। स्वशक्तेः अहङ्कारेण उन्मत्तः नरकासुरः शक्तेः दुरुपयोगं कुर्वन् स्त्रीषु अपि अत्याचारम् अकरोत्। तेन षोडशसहस्राः मानवाः, देवाः तथा गन्धर्वकन्याः बन्दिन्यः कृताः आसन्। देवानां ऋषिमुनीनां च अनुरोधेन भगवान् श्रीकृष्णः सत्यभामायाः साहाय्येन नरकासुरस्य संहारम् अकरोत् तथा तस्य कारागारात् षोडशसहस्राः कन्याः मुक्ताः अकरोत्। नरकासुरात् मुक्तेः आनन्देन देवगणाः पृथिवीनिवासिनश्च अत्यन्तम् आनन्दिताः अभवन् तथा एतत् पर्व आचरितवन्तः। मन्यते यत् तदारभ्य एव अस्य पर्वणः आचरणस्य परम्परा प्रारब्धा।

धनत्रयोदश्याः, नरकचतुर्दश्याः तथा दीपावल्याः दिनेषु दीपप्रज्वलनस्य विषये एका अन्यापि मान्यता अस्ति यत् एतेषु दिनेषु वामनभगवान् स्वस्य त्रिभिः पदैः सम्पूर्णां पृथिवीं, पाताललोकं, ब्रह्माण्डं तथा महादानवीरस्य दैत्यराजस्य बलेः शरीरं मापितवान् आसीत्। एतेषां त्रयाणां पदानां महत्त्वात् एव जनाः यमयातनाभ्यः मुक्तिं प्राप्तुं त्रिषु दिनेषु दीपान् प्रज्वालयन्ति तथा सुखसमृद्ध्यै ऐश्वर्यप्राप्तये च महालक्ष्म्याः पूजनं कुर्वन्ति।

एतदपि कथ्यते यत् बलेः दानशीलतया प्रभावितः भगवान् विष्णुः अनन्तरं पाताललोकस्य शासनं बलेः एव समर्प्य तस्मै आशीर्वादं दत्तवान् यत् तस्य स्मृतौ पृथिवीनिवासिनः प्रतिवर्षं त्रिदिनपर्यन्तं तस्य कृते दीपदानं करिष्यन्ति। नरकचतुर्दश्याः सम्बन्धः स्वच्छतया सह अपि अस्ति। अस्मिन् दिने जनाः स्वगृहाणां मलिनतां कूर्दमं च बहिः निष्कासयन्ति।

(लेखकः, स्वतंत्रष्टिप्पणीकारः ।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani