Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
- राजेन्द्र शुक्लः
गोवर्धनपूजा : गोसेवा, प्रकृतिसंरक्षणं तथा आत्मनिर्भरग्रामीणार्थव्यवस्थायाः सङ्कल्पः
गोवर्धनपूजा अस्माकं सनातनसंस्कृतेः एतादृशं पवित्रं पर्व अस्ति, यत् प्रकृतेः प्रति कृतज्ञतायाः, गोमातुः प्रति श्रद्धायाः तथा समग्रजीवजगतः संरक्षणस्य सन्देशं प्रददाति। भगवान् श्रीकृष्णेन गोवर्धनपर्वतस्य धारणस्य लीला अस्मान् शिक्षयति यत् प्रकृतेः, पर्वतानां, जलस्य, वनस्पतीनां तथा गोवंशस्य संरक्षणं मानवजीवनस्य अस्तित्वाय समृद्धये च अनिवार्यम् अस्ति। एतत् पर्व केवलं धार्मिकानुष्ठानं न, अपितु प्रकृत्या सह सन्तुलितसहजीवनस्य समाजस्य सामूहिकदायित्वस्य च प्रतीकम् अस्ति।
भारतस्य संस्कृतौ गोमातुः विशिष्टं स्थानम् अस्ति। अस्माकं कृषिव्यवस्थायां, ग्रामीणार्थव्यवस्थायां, पोषणक्षेत्रे, पर्यावरणे सामाजिकजीवने च गोवंशस्य महत्त्वपूर्णं योगदानम् अस्ति। प्रधानमन्त्रिणः नरेन्द्रमोदिनः नेतृत्वे अद्य देशः स्वकीयाम् एतां समृद्धपरम्परां आधुनिकविकासस्य अवधारणया सह संयोज्य अग्रे वर्धते। प्रधानमन्त्रिणः दृष्टिः अस्ति यत् ग्रामाः आत्मनिर्भराः भवन्तु, कृषकाः समृद्धाः भवन्तु, प्राकृतिकसंसाधनानां संरक्षणं भवेत् तथा च अपशिष्टमपि आर्थिकसम्पत्तौ परिवर्तितं भवेत्। गोसंवर्धनम्, प्राकृतिककृषिः, जैविकखादस्य निर्माणं तथा गोमयात् स्वच्छ ऊर्जायाः उत्पादनम् अस्य व्यापकदृष्टिकोणस्य महत्त्वपूर्णाः आयामाः सन्ति।
प्रधानमन्त्रिणा मोदीमहोदयेन नेतृत्वे प्रारब्धाः प्राकृतिककृषेः प्रोत्साहनस्य उपक्रमाः तथा गोबरधनयोजनादयः एतस्याः चिन्तनधारायाः व्यावहारिकं स्वरूपं प्रददति। गोबरधनयोजनायाः माध्यमेन गोमयस्य अन्येषां च जैविकावशिष्टानां उपयोगेन जैववायोः तथा संपीडितजैववायोः उत्पादनं प्रोत्साह्यते। अनेन स्वच्छऊर्जायाः सह जैविकखादस्य उत्पादनं, ग्रामीणक्षेत्रेषु रोजगारस्य अवसराः तथा कृषकाणाम् आयस्य नवीनाः स्रोतांसि सृज्यन्ते। अगस्तमासे २०२६ तमे वर्षे केन्द्रसर्वकारेण २३,७३१ कोटिरूप्यकाणां व्ययपरिमाणयुक्तायाः राष्ट्रियचक्रीयजैवऊर्जायोजनायाः अनुमोदनम् अस्मिन् दिशि महत्त्वपूर्णं पदम् अस्ति। एषा योजना प्रधानमन्त्रिणः अपशिष्टात् सम्पत्तिनिर्माणस्य आत्मनिर्भरभारतस्य च सङ्कल्पं अधिकं गतिं प्रदास्यति।
मध्यप्रदेशे मुख्यमन्त्रिणः डॉ. मोहनयादवस्य नेतृत्वे राज्यसर्वकारः गोसंरक्षणं संवर्धनं च जनसहभागितया आर्थिकस्वावलम्बनेन च संयोज्य अग्रे नयति। प्रदेशे २०२४-२५ तमं वर्षं गोवंशसंरक्षणसंवर्धनवर्षरूपेण आचरितम्। गोशालाभ्यः प्रदत्ता साहाय्यराशिः प्रतिगोवंशं प्रतिदिनं विंशतिरूप्यकेभ्यः चत्वारिंशद्रूप्यकाणि यावत् वर्धिता अस्ति। गोवंशस्य भरणपोषणाय बजटे अपि उल्लेखनीया वृद्धिः कृता अस्ति। पञ्जीकृताभ्यः सञ्चालिताभ्यश्च गोशालाभ्यः प्रत्यक्षलाभान्तरणमाध्यमेन अनुदानराशिः साक्षात् प्रदीयते, येन गोवंशाय चारा, आहारः, परिचर्या तथा आवश्यकव्यवस्थाः अधिकं सुदृढाः कर्तुं शक्यन्ते।
प्रदेशसर्वकारस्य प्रयासः अस्ति यत् गोशालाः केवलम् अनाथगोवंशस्य आश्रयस्थलानि एव न तिष्ठेयुः, अपितु आत्मनिर्भरत्वस्य ग्रामीणरोजगारस्य च केन्द्राणि अपि भवन्तु। गोमयेन जैविकखादस्य, केंचुआखादस्य, गोमयकाष्ठस्य, उपलानां तथा अन्येषाम् उपयोगिपदार्थानां निर्माणेन गोशालानाम् आयः वर्धयितुं शक्यते। गोमयगोमूत्राधारितया प्राकृतिककृष्या कृषिव्ययस्य न्यूनीकरणाय, मृत्तिकायाः उर्वरतायाः संरक्षणाय तथा पर्यावरणानुकूलकृषिपद्धतीनां प्रोत्साहनाय अवसराः प्राप्यन्ते। एवं गोसंवर्धनं कृषकाणां, पशुपालकानां, महिलास्वसहायतासमूहानां तथा ग्रामीणोद्यमिनां आर्थिकसशक्तीकरणस्य माध्यमं भवितुम् अर्हति।
विन्ध्यप्रदेशस्य भूमौ गोसंरक्षणस्य प्राकृतिककृषेः च एतस्याः समन्वितदृष्टिकोणस्य सशक्तम् उदाहरणं बसामनमामा गोवंशवन्यविहारः, रीवा इति अस्ति। एतत् केवलं गोवंशस्य आश्रयकेन्द्रं न, अपितु गोसेवायाः, पर्यावरणसंरक्षणस्य, जैवविविधतायाः तथा प्राकृतिककृषेः विकसितं प्रतिमानम् अस्ति। प्रायः सहस्रैकडभूमिपरिमितेन वनक्षेत्रेण परिवेष्टिते अस्मिन् परिसरे निराश्रितगोवंशस्य संरक्षणेन सह प्राकृतिकसंसाधनानां सदुपयोगाय कार्याणि क्रियन्ते। अत्र गोमयेन गोमूत्रेण च जैविकखादस्य अन्येषां च पदार्थानां निर्माणस्य सम्भावनाः विकसिताः क्रियन्ते। गोवंशाधारितायाः प्राकृतिककृषेः एतत् प्रयोगः लघुसीमान्तकृषकाणां कृते विशेषतया उपयोगी सिद्धः भवितुम् अर्हति।
गतवर्षस्य २५ दिसम्बर २०२५ तमे दिनाङ्के केन्द्रीयगृहमन्त्री सहकारितामन्त्री च अमितशाहस्य रीवास्थिते बसामनमामा गोवंशवन्यविहारे आगमनम् अस्माकं कृते विशेषगौरवस्य विषयः आसीत्। केन्द्रीयमन्त्रिणा शाहमहोदयेन गोवंशवन्यविहारस्य अवलोकनं कृत्वा गोसंरक्षणस्य प्राकृतिककृषेः च प्रयासानां विषये सूचनाः प्राप्ताः। अस्मिन् अवसरे तेन बसामनमामा गोवंशवन्यविहारः प्राकृतिककृषेः माध्यमेन लघुसीमान्तकृषकाणां समृद्धये सफलः प्रयोगः इति वर्णितः। तेन उक्तं यत् प्राकृतिककृष्या कृषकाणाम् आयः वर्धिष्यते, जलस्य संरक्षणं भविष्यति तथा जनान् विविधरोगेभ्यः रक्षितुं साहाय्यं भविष्यति। तेन पारम्परिककृषिपद्धतीनां स्वीकरणाय प्रकृत्या सह सामञ्जस्यस्थापनाय च आह्वानमपि कृतम्।
केन्द्रीयमन्त्रिणः शाहमहोदयस्य एतत् वक्तव्यं अस्माकं कृते मार्गदर्शकम् अस्ति। बसामनमामायां विकसितं प्रतिमानम् एतत् प्रमाणयति यत् गोवंशस्य संरक्षणं कृषकाणां आर्थिकसमृद्धिश्च परस्परं पूरकौ भवितुम् अर्हतः। अस्य क्षेत्रस्य प्राकृतिकजैविककृषेः च आदर्शरूपेण विकासस्य प्रयासः क्रियते, यत्र गोशालातः प्राप्तानां संसाधनानाम् उपयोगः कृषौ, उद्यानिकीक्षेत्रे, जैविकखादनिर्माणे तथा ग्रामीणोद्यमितायाः प्रोत्साहने कर्तुं शक्यते।
रीवायामेव हिनौतीगौधामवन्यविहारस्य आदर्शगोअभयारण्यरूपेण विकासस्य योजना अपि एतस्याः चिन्तनधारायाः विस्तारः अस्ति। अत्र पञ्चदशसहस्राधिकगोवंशस्य आश्रयस्य परिकल्पना कृता अस्ति। प्रारम्भिकचरणे त्रिसहस्रगोवंशाय व्यवस्थाः विकसितुं तथा अग्रे गौधामं कौशलप्रशिक्षणेन, जलसंरक्षणेन, नवीकरणीयऊर्जया स्वावलम्बनरोजगारेण च संयोजयितुं योजना अस्ति। गोबरगैससंयन्त्राणि धान्यतृणात् ऊर्जोत्पादनादयः प्रकल्पाः अपि अस्याः योजनायाः पर्यावरणसंरक्षणेन ग्रामीणार्थव्यवस्थया च सम्बन्धं स्थापयन्ति। हिनौतीगौधाम भविष्ये गोसंरक्षणस्य स्थानीयवृत्तेः च महत्त्वपूर्णं केन्द्रं भवितुम् अर्हति।
रीवायाः ऐतिहासिकी लक्ष्मणबागगोशाला गोसेवायाः संरक्षणस्य च अस्माकं परम्परायाः महत्त्वपूर्णं केन्द्रम् अस्ति। अत्र गोवंशस्य संरक्षणाय, तेषां भरणपोषणाय तथा गोशालायाः व्यवस्थासु सुधाराय निरन्तरं प्रयासाः क्रियन्ते। लक्ष्मणबागसदृशानां संस्थानां संरक्षणं विकासश्च अस्माकं सांस्कृतिकपरम्परया सह सामाजिकसहभागितामपि सुदृढां करोति। मम मतम् अस्ति यत् शासनस्य प्रयासैः सह समाजस्य, धार्मिकसंस्थानां, स्वयंसेवीसंघटनानां तथा सामान्यनागरिकाणां सक्रियसहभागितया गोसंरक्षणस्य अभियानं व्यापकं जनान्दोलनं भवितुम् अर्हति।
राज्यसर्वकारस्य सङ्कल्पः अस्ति यत् मध्यप्रदेशे गोवंशं निराश्रितं त्यक्तुं प्रवृत्तेः स्थायी समाधानं भवेत्। एतदर्थं गोशालानां क्षमतावर्धनम्, चारेण उपलब्धता, पशुचिकित्सासुविधाः, उत्तमप्रबन्धनम् तथा आर्थिकस्वावलम्बनम् इत्येतेषु विषयेṣu ध्यानं दीयते। तथैव गोपालनं कृषकाणाम् अतिरिक्तायाः आयाः साधनं कर्तुं, नस्लसुधारं, दुग्धोत्पादनं तथा पशुपालनाधारितस्वरोजगारं प्रोत्साहयितुं च प्रयासाः क्रियन्ते। गोवर्धनपूजा अस्मान् स्मारयति यत् विकासस्य वास्तविकः अर्थः केवलम् आर्थिकप्रगतिः न, अपितु प्रकृतेः, पर्यावरणस्य तथा जीवजन्तूनां प्रति संवेदनशीलता अपि अस्ति। गोमातुः सेवा, गोवंशस्य संरक्षणं, प्राकृतिककृषिः तथा जैविकसंसाधनानां सदुपयोगः अस्माकं भविष्यस्य सुरक्षायाः महत्त्वपूर्णाः आधाराः सन्ति।
आगच्छन्तु, अस्मिन् पवित्रे अवसरे वयं सर्वे गोसेवायाः, गोसंरक्षणस्य, पर्यावरणसुरक्षायाः तथा प्राकृतिककृषेः स्वजीवने समावेशस्य सङ्कल्पं कुर्मः। प्रधानमन्त्रिणः मोदीमहोदयस्य आत्मनिर्भरभारतस्य विकसितभारतस्य च दृष्टिकोणेन तथा मुख्यमन्त्रिणः डॉ. यादवमहोदयस्य नेतृत्वेन मध्यप्रदेशं गोसंवर्धनस्य, प्राकृतिककृषेः तथा ग्रामीणस्वावलम्बनस्य अग्रगण्यं केन्द्रं कर्तुं वयं सर्वे मिलित्वा कार्यं कुर्मः। गोसेवायां संस्कृतेः संरक्षणम् अस्ति, प्रकृतेः सम्माने मानवतायाः कल्याणम् अस्ति तथा आत्मनिर्भरग्रामेषु विकसितभारतस्य भविष्यं निहितम् अस्ति।
(लेखको, मध्य प्रदेशस्य उप मुख्यमंत्री )
---------------
Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani