रतलामम्, ०६ नवम्बरमासः (हि.स.)। मध्यप्रदेशस्य रतलामनगरे दीपावलीपर्वणि श्रीमहालक्ष्मीमन्दिरं धनसम्पदायाः अद्वि-तीयया सज्जया जगमगायमानम् अभवत्। मन्दिरं प्रायः द्विकोटिरूप्यकाणां मुद्राभिः, ४० देशानां विदेशीयमुद्राभिः तथा स्वर्णरजताभरणैः अलङ्कृतम् अस्ति। मुद्राभिः निर्मितानि वन्दनवाराणि, पुष्प-कुण्डानि, वृक्षाः तथा आकर्षकाः कलाकृतयः मन्दिरस्य भव्यतां वर्धयन्ति। गर्भगृहे रजतनिर्मितानां ५७ गजानां उपस्थितिः अपि श्रद्धालूनाम् आकर्षणस्य केन्द्रम् अस्ति।

मन्दिरस्य पुजारी अश्विनीपुजारी अवदत् यत् शुक्रवासरे धनत्रयोदश्याः पावने मुहूर्ते प्रातःकाले एव मातुः लक्ष्म्याः पूजनं कृतम्। ततः अनन्तरं श्रद्धालूनां दर्शनार्थं मन्दिरम् उद्घाटितम्। प्रातःकालादेव मन्दिरे दर्शनार्थिनां श्रद्धालूनां पङ्क्तयः दृश्यन्ते। मन्दिरम् आगच्छद्भ्यः श्रद्धालुभ्यः कुबेरपुटिकायाः वितरणम् अपि प्रारब्धम् अस्ति, यत् भ्रातृद्वितीयापर्यन्तं प्रचलिष्यति। रक्तवस्त्रे प्रदीयमानायां अस्यां पुटिकायां कमलगट्टाः, कौडयः, तण्डुलाः, सुपारी, पिस्ता तथा गोमतीचक्राणि स्थाप्यन्ते। मान्यता अस्ति यत् एताः सामग्रीः मातुः लक्ष्म्याः समर्पणेन व्यापारस्य उन्नतिः भवति तथा परिवारे सुखसमृद्धिः तिष्ठति।

पुजारी असीमः तथा दीपकव्यासः अवदताम् यत् मन्दिरस्य सज्जायै मुद्राणां सङ्ग्रहणं शरदपूर्णिमातः एव प्रारभ्यते। अस्मिन् वर्षे प्रायः द्विसहस्रं श्रद्धालवः धनराशिं समर्पितवन्तः। एकरूप्यकात् आरभ्य ५०० रूप्यकाणां मुद्राभिः मन्दिरस्य भित्तयः छदिः च अलङ्कृताः सन्ति। मुद्राणां मालाभिः वन्दनवाराणि पुष्पकुण्डानि च निर्मितानि सन्ति। अस्मिन् वर्षे मुद्राभिः निर्मिताः वृक्षाः अपि सज्जायाः भागाः सन्ति। १०० तथा २०० रूप्यकाणां मुद्राभिः मयूरपिच्छानां आकृतयः निर्मिताः सन्ति।

तौ अवदताम् यत् विदेशीयभक्तैः प्रदत्तानां विदेशीयमुद्राणां डॉलरमुद्राणां च उपयोगः अपि सज्जायां कृतः अस्ति। एताः मुद्राः लेमिनेशनं कृत्वा सुरक्षितरूपेण प्रदर्शिताः सन्ति। मन्दिरस्य गर्भगृहे सार्धद्विकिलो-ग्रामभारयुक्ताः पञ्च रजतगजाः तथा ५२ लघुरजतगजाः स्थापिताः सन्ति। प्रथमवारं ४५ रजतमुद्राभिः अलङ्कृता शाटिका अपि विशेषाकर्षणस्य केन्द्रम् अस्ति।

३५ सदस्यीयेन दलेन सज्जायाः स्वरूपं निर्मितम्

मन्दिरस्य एतादृशसज्जायै शरदपूर्णिमातः प्रायः ३५ जनानां दलं कार्ये संलग्नम् अस्ति। एतत् दलं प्रतिवर्षं मुद्रामालाभिः नवीनाः सज्जाकलाकृतयः च निर्माति। कलाकारः कपिलश्रोत्रियः विगतत्रिभ्यः वर्षेभ्यः अस्मिन् कार्ये सेवां प्रददाति।

कपिलः अवदत् यत् मुद्राणां सुरक्षार्थं सज्जायां सूचिकायाः उपयोगः न क्रियते। प्रत्येकां मुद्रां पृथक् पॉलिथीन-आवरणे स्थापयित्वा सूक्ष्मतया सज्जा क्रियते। अनेन मुद्राणां वलनसमये अथवा मालारूपेण ग्रथनसमये क्षतिः न भवति। पञ्चदिनानन्तरं पॉलिथीन-आवरणेभ्यः मुद्राः निष्कास्य सम्बन्धितेभ्यः भक्तेभ्यः प्रत्यर्प्यन्ते। अनेकाः श्रद्धालवः विगतवर्षे समर्पिताः मुद्राः एव पुनः सज्जार्थं ददति।

अन्यः कलाकारः ऐश्वर्यसोमानी अवदत् यत् मुद्रामालानां निर्माणे अत्यन्तं सावधानता आवश्यकी भवति। मुद्रायां सूच्यग्रप्रमाणं सूक्ष्मं छिद्रं कृत्वा ताः सूक्ष्मसूत्रेण ग्रथ्यन्ते। अल्पमात्राधिकः प्रभावः अपि मुद्रां विदारयितुं शक्नोति। दीर्घकालात् मन्दिरे सम्बद्धाः कलाकाराः स्वपरिवारस्य ज्येष्ठसदस्येभ्यः एतां कलां शिक्षितवन्तः। केचन श्रद्धालवः सज्जायाम् उपयुक्ताः मुद्राः गृहम् आनीय्य पूजायां स्थापयन्ति, अन्ये च ताः पुनः विपण्यां प्रचलनार्थं प्रयुञ्जते।

प्रत्येकं निक्षिप्तराशौ आभरणे च लेखा संरक्ष्यते

पण्डितः अश्विनीपुजारी अवदत् यत् मन्दिरे धनराशिम् आभरणानि च निक्षिपन्तः प्रत्येकं भक्तस्य सम्पूर्णविवरणं अभि-लिख्यते। एतदर्थं पञ्जिकायां नाम, पतनम्, छायाचित्रम्, चलदूरभाषसङ्ख्या तथा निक्षिप्तराशेः आभूषणानां च विवरणं लिख्यते। अस्मिन् वर्षे अन्तर्जालीय-पञ्जीकरणस्य व्यवस्था अपि प्रारब्धा अस्ति। अनेकैः श्रद्धालुभिः गृहे एव पञ्जीकरणं कृत्वा अनन्तरं मन्दिरम् आगत्य स्वकीयधनराशिः निक्षिप्ता। अन्तर्जालीयमाध्यमेन तथा प्रत्यक्षरूपेण पञ्जीकरणं कुर्वद्भ्यः उभयविधेभ्यः श्रद्धालुभ्यः मुद्राङ्कितं परिचयपत्रं दीयते। तस्य आधारेण पञ्चदिनानन्तरं तेषां निक्षिप्तसामग्री प्रत्यर्प्यते।

मन्दिरे धनराशीनाम् आभूषणानां च सुरक्षायै प्रशासनस्य निरीक्षणे विशेष-व्यवस्था कृता अस्ति। प्रतिदिनं निक्षिप्तसामग्रीणां लेखा संरक्ष्यते। सशस्त्राः सुरक्षारक्षकाः नियोजिताः सन्ति तथा गर्भगृहात् आरभ्य सम्पूर्णपरिसरपर्यन्तं २४ तः अधिकैः सीसीटीवी-कैमेरा इत्येतै: निरीक्षणं क्रियते।

अष्टस्वरूपेषु विराजते माता महालक्ष्मीः

मन्दिरस्य गर्भगृहे मातुः महालक्ष्म्याः सह भगवान् गणेशः तथा माता सरस्वती च प्रतिष्ठापिताः सन्ति। महालक्ष्म्याः प्रतिमायाः हस्ते धनस्य पुटिका अस्ति, या वैभवस्य समृद्धेश्च प्रतीकरूपेण मन्यते। अत्र मातुः लक्ष्म्याः अष्टस्वरूपाणां दर्शनं भवति। तेषु आदिलक्ष्मीः, धान्यलक्ष्मीः, लक्ष्मी-नारायणः, धनलक्ष्मीः, विजयलक्ष्मीः, वीरलक्ष्मीः, सन्तानलक्ष्मीः तथा ऐश्वर्यलक्ष्मीः च सन्ति। दीपावलीपर्वणि एतेषां स्वरूपाणां दर्शनार्थं विशिष्टसज्जां द्रष्टुं च बहुसङ्ख्याकाः श्रद्धालवः मन्दिरम् आगच्छन्ति।

उल्लेखनीयम् अस्ति यत् रतलामनगरस्य माणकचौकक्षेत्रे स्थिते प्राचीनश्रीमहा-लक्ष्मीमन्दिरे दीपावलीपर्वणि मुद्राभिः आभरणैः च सज्जाकरणस्य परम्परा बहुवर्षेभ्यः प्रचलति। धनत्रयोदश्याः आरभ्य भ्रातृद्वितीयापर्यन्तं पञ्चदिनानि मन्दिरं विशेषरूपेण अलङ्क्रियते। अस्य मन्दिरस्य विशेषता अस्ति यत् सज्जायाम् उपयुक्तां धनराशिम् आभरणानि च भक्ताः स्वयमेव समर्पयन्ति। पञ्चदिनानन्तरं सम्पूर्णा सामग्री सम्बन्धितेभ्यः श्रद्धालुभ्यः सुरक्षितरूपेण प्रत्यर्प्यते। मान्यता अस्ति यत् मातुः लक्ष्म्याः चरणयोः धनम् आभरणानि च समर्पयित्वा गृहे सुखसमृद्धिः आगच्छति।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan