हरिद्वारम्, 06 नवंबरमासः (हि.स.)।

भारतीयप्रौद्योगिकीसंस्थानं (आईआईटी) रुड़की भारतस्य परिवर्तमानायाः शिक्षाव्यवस्थायाः अनुभवनिष्ठाधिगमस्य च आधारेण वृत्तचित्रमेकं निर्मितवान्। ‘अनुभवनिष्ठशिक्षा : भारतस्य परिवर्तनशीलविद्यालयेभ्यः शिक्षा’ इति शीर्षकेण निर्मिते प्रायः पञ्चविंशतिमिनिट्-परिमिते अस्मिन् चलचित्रे पारम्परिकगुरुकुलशिक्षायाः आधुनिकशिक्षणपद्धतीनां च अन्तःसम्बन्धः प्रदर्शितः अस्ति। एतद् वृत्तचित्रं दूरदर्शनस्य राष्ट्रियप्रसारणाय चयनितम् अस्ति तथा च बालदिवसस्य अवसरे नवम्बरमासस्य १४ दिनाङ्के अस्य प्रसारणं सम्भावितम् अस्ति।

आईआईटी रुड़कीसंस्थानस्य प्रबन्धनाध्ययनविभागस्य शोधकर्त्री पारिसा एपलगार्थ इत्यनया स्वस्य पीएचडीशोधस्य अन्तर्गतं अस्य वृत्तचित्रस्य निर्माणं कृतम्। अस्मिन् कार्ये प्रो. अन्दलिब तारिक तथा प्रो. विनय शर्मा इत्येताभ्यां मार्गदर्शनं प्रदत्तम्। संस्थानस्य निदेशकस्य प्रो. कमल किशोर पन्तस्य नेतृत्वे निर्मितस्य अस्य वृत्तचित्रस्य प्रदर्शनम् आईआईटी रुड़कीसंस्थाने अभवत्।

अस्मिन् वृत्तचित्रे देशस्य विभिन्नविद्यालयेषु, गुरुकुलेषु, उच्चशिक्षणसंस्थानेषु च कृतस्य क्षेत्रीयाध्ययनस्य आधारेण प्रतिपादितम् अस्ति यत् शिक्षा केवलं पुस्तकीयज्ञानपर्यन्तं सीमिता न भवेत्। अपितु व्यावहारिकानुभवः, जिज्ञासा, सक्रियसहभागिता, मार्गदर्शनम्, नैतिकमूल्यानि च अपि महत्त्वपूर्णानि सन्ति। चलचित्रे भारतीयगुरुकुलपरम्परायां निहितायाः व्यक्तित्वस्य समग्रविकासस्य अवधारणायाः आधुनिकशिक्षायाः सन्दर्भे प्रासङ्गिकता प्रतिपादिता अस्ति।

प्रो. अन्दलिब तारिक इत्यनेन उक्तं यत् अस्य वृत्तचित्रस्य उद्देश्यम् अनुभवनिष्ठशिक्षायाः सैद्धान्तिकचर्चाम् अतिक्रम्य तस्याः व्यावहारिकस्वरूपं सम्भावनाश्च प्रकाशयितुम् अस्ति। अस्य माध्यमेन एतद् अवगन्तुं प्रयासः कृतः यत् अनुभवः, जिज्ञासा, मूल्यानि च आधृत्य प्रदत्ता शिक्षा आधुनिकशिक्षणपद्धतीनां कृते कथं नवीनां दिशां प्रदातुं शक्नोति।

शोधकर्त्री पारिसा एपलगार्थ इत्यनया कथितं यत् विभिन्नेषु विद्यालयेषु बालकाः स्वयमेव वस्तुनिर्माणं कुर्वन्तः, प्रश्नान् पृच्छन्तः, स्वकीयाधिगमप्रक्रियायाः उत्तरदायित्वं च स्वीकुर्वन्तः दृष्टाः। एतेषाम् अनुभवानां चलचित्रमाध्यमेन शिक्षकान् अभिभावकांश्च प्रति सम्प्रेषयितुं प्रयासः कृतः, येन शिक्षायाः नूतनविकल्पानां विषये व्यापकचर्चा भवेत्।

वृत्तचित्रप्रदर्शनस्य अनन्तरं ‘भारते अनुभवनिष्ठशिक्षायाः भविष्यत्’ इति विषये परिचर्चा अपि आयोजिता। अस्यां हेमवती नन्दन बहुगुणा उत्तराखण्डचिकित्साशिक्षाविश्वविद्यालयस्य कुलपतिः डॉ. भानु दुग्गलः, नेताजी सुभाषप्रौद्योगिकीविश्वविद्यालयस्य दिल्लीस्थस्य कुलपतिः प्रो. आनन्द श्रीवास्तवः तथा अनन्तराष्ट्रीयविश्वविद्यालयस्य सञ्चालकमण्डलस्य सदस्यः मौलिक भगतः च स्वविचारान् प्रस्तुतवन्तः।

परिचर्चायां राष्ट्रियशिक्षानीतिः २०२० इत्यस्य अन्तर्गतम् अनुभवनिष्ठशिक्षणस्य प्रोत्साहनम्, व्यावसायिकशिक्षायाम् उच्चशिक्षायां च तस्य उपयोगिता तथा अन्वेषणाधारितशिक्षणस्य माध्यमेन विद्यार्थिनां समग्रविकासः इत्यादयः विषयाः चर्चिताः। कार्यक्रमे शिक्षाविदः, शोधकर्तारः, विद्यार्थिनः, उद्योगजगतः प्रतिनिधयः च सहिताः प्रायः १७५ जनाः भागं गृहीतवन्तः।

प्रो. विनय शर्मा इत्यनेन उक्तं यत् अनुभवाद् अनुभूतिः, अनुभूतेः च जीवनस्य अवबोधस्य विकासः एव अनुभवनिष्ठाधिगमस्य सारः अस्ति। भारतीयज्ञानपरम्परा, विशेषतः गुरुकुलशिक्षापद्धतिः, आधुनिकशिक्षां अधिकं समग्रां जीवनोपयोगिनीं च कर्तुं मार्गदर्शनं दातुं शक्नोति इति तेन प्रतिपादितम्।

एतद् वृत्तचित्रम् आईआईटी रुड़कीसंस्थानस्य यान्त्रिकीय-औद्योगिकाभियांत्रिकीविभागस्य अनुभवनिष्ठाधिगमस्य उपक्रमस्य भागः अस्ति। अस्य उपक्रमस्य कृते एनटीपीसी लिमिटेड् संस्थायाः सहकारिता प्राप्ता अस्ति। संस्थानस्य अनुसारम् अस्य उद्देश्यम् अनुसन्धानस्य शिक्षायाश्च मध्यवर्तिनीं दूरीं न्यूनीकर्तुं तथा अनुभवनिष्ठशिक्षायाः विचारं व्यापकस्तरे प्रसारयितुम् अस्ति।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani