– डॉ. प्रियङ्का सौरभः

आधुनिकतायाः धावने वयं शनैः शनैः स्वपरम्पराः सांस्कृतिकं च धरोहरं विस्मर्तुं प्रवृत्ताः स्मः। दीपावली इत्यादिषु पवित्रपर्वसु मृत्तिकाप्रदीपानां प्रज्वालनस्य परम्परा अपि अधुना शनैः शनैः लुप्तप्राया भवति। तेषां स्थाने विद्युत्प्रदीपाः, विद्युद्दीपमालाः अन्याः कृत्रिमप्रकाशव्यवस्थाश्च स्थानं गृहीतवत्यः। एषः परिवर्तनः न केवलं सांस्कृतिकपरम्पराः प्रभावितं करोति, अपितु सामाजिक-आर्थिकस्तरे अपि अस्य दूरगामिनः परिणामाः दृश्यन्ते। पर्यावरण-संरक्षणाय स्वसांस्कृतिकधरोहरस्य च रक्षणाय आवश्यकम् अस्ति यत् वयं दीपावलीपर्वणि मृत्तिकाप्रदीपान् प्रज्वाल-यितुं विस्फोटकानां च परिहारं कर्तुं सङ्कल्पं कुर्याम।

दीपावलीपर्व मृत्तिकाप्रदीपैः सह गभीरतया सम्बद्धम् अस्ति। एषः उत्सवः अस्माकं संस्कृतौ आस्थायां च सम्यक् समाहितः अस्ति। मान्यता अस्ति यत् भगवान् श्रीरामः चतुर्दशवर्षाणां वनवासं समाप्य यदा अयोध्यां प्रत्यागतवान्, तदा तस्य स्वागतार्थम् अयोध्यावासिनः गृहे गृहे दीपान् प्रज्वाल्य हर्षम् अव्यक्तवन्तः। तदारभ्य कार्तिकमासस्य अमावस्यायां दीपोत्सवस्य आयोजनपरम्परा प्रचलिता अभवत्। मृत्तिकाप्रदीपानां प्रज्वालनं केवलं धार्मिकपरम्परा नास्ति, अपितु अस्माकं सांस्कृतिकपरिचयस्य प्रकृत्या सह सम्बन्धस्य च प्रतीकम् अपि अस्ति।

विगतद्विदशकेषु कृत्रिमप्रकाशस्य आकर्षणं तीव्रतया वर्धितम् अस्ति। आधुनिकतायाः चकाचौन्ध इत्यत्र वयं स्वपारम्परिक-जीवनशैल्याः दूरं गच्छामः। दीपावलीपर्वणि विद्युतः वर्णवर्णाः प्रदीपाः विद्युद्दीपमालाश्च अधिकतया प्रयुज्यन्ते। अपरतः उच्चध्वनियुक्तैः पटाकैः वायुप्रदूषणस्य ध्वनिप्रदूषणस्य च समस्या गम्भीरा कृता अस्ति। अस्य सर्वाधिकः प्रभावः पर्यावरणे, पशुपक्षिषु, वृद्धेषु, बालकेषु तथा श्वाससम्बद्धाभिः समस्याभिः पीडितेषु जनेषु भवति।

अस्य परिवर्तनस्य एकः महत्त्वपूर्णः सामाजिकः आर्थिकश्च पक्षः अपि अस्ति। मृत्तिकाप्रदीपनिर्माणे संलग्नानां कुम्भ-काराणां पारम्परिकः व्यवसायः शनैः शनैः प्रभावितः भवति। एकः समयः आसीत् यदा दीपावलीपर्वणः कतिपयानि सप्ताहानि पूर्वमेव जनाः कुम्भकारेभ्यः प्रदीपानां निर्माणार्थम् आदेशान् ददति स्म। तेषां परिवारस्य सर्वे सदस्याः अहोरात्रं परिश्रमं कृत्वा प्रदीपान् निर्मान्ति स्म। यद्यपि तेषाम् आयः अत्यधिकः न भवति स्म, तथापि स्वकलायाः परम्परायाश्च संरक्षणस्य उत्साहः तेषु अवश्यं भवति स्म।

अद्य स्थितिः परिवर्तिता अस्ति। मृत्तिकाप्रदीपानां मागः न्यूनः जातः, येन कुम्भकाराणाम् उत्साहः अपि मन्दः अभवत्। अनेकानि परिवाराणि स्वपैतृकव्यवसायं त्यक्त्वा अन्यान् रोजगारान् स्वीकर्तुं बाध्यन्ते। अधुना दीपावलीपर्वणि अनेकेषु गृहेषु केवलं प्रतीकरूपेण द्वौ-चतुरः मृत्तिकाप्रदीपाः एव प्रज्वाल्यन्ते, यदा तु अधिकांशा सज्जा विद्युत्प्रदीपैः विद्युद्दीपमालाभिश्च क्रियते। अस्माभिः अवगन्तव्यं यत् अस्माकम् अल्पः प्रयासः अपि कस्यचित् शिल्पिकारस्य परिवारस्य जीवने महत् परिवर्तनम् आनेतुं शक्नोति। मृत्तिकाप्रदीपान् क्रीत्वा वयं न केवलं स्वसंस्कृतेः रक्षणं कुर्मः, अपितु स्थानीयशिल्पिनां जीविकायाः अपि समर्थनं कुर्मः।

मृत्तिकाप्रदीपानां प्रज्वालनपरम्परायाः स्वकीयम् अनन्यं सौन्दर्यं महत्त्वं च अस्ति। सर्षपतैलेन प्रज्वलितस्य दीपस्य ज्योतिः मनसि विशेषां शान्तिम् आत्मीयतां च जनयति। दीपस्य सरलतायाः प्राकृतिक-सौन्दर्यस्य च तुलना कृत्रिमप्रकाशेन कर्तुं न शक्यते। मृत्तिकाप्रदीपाः स्थानीय-संसाधनैः पारम्परिकशिल्पेन च सम्बद्धाः भवन्ति। तथापि पर्यावरणसंरक्षणाय तेषाम् उपयोगं कुर्वद्भिः तैलस्य, वर्तिकायाः अन्येषां च संसाधनानां विवेकपूर्णः उपयोगः करणीयः।

अस्माकं संस्कृतिः केवलं दीपप्रज्वालन-पर्यन्तं सीमिता नास्ति। अस्यां गृहाणां स्वच्छता, स्वादिष्टव्यञ्जनानां निर्माणम्, मिष्टान्नानां वितरणम्, पार्श्ववासिभ्यः आवश्यकताग्रस्तेभ्यश्च उपहारप्रदानम् तथा परस्परं प्रेम्णः सद्भावस्य च संरक्षणम् अपि अन्तर्भवति। दीपावल्याः वास्तविकः आनन्दः तदैव भवति, यदा अस्माकं गृहैः सह अन्येषां जीवनेषु अपि सुखस्य प्रकाशः प्रसरेत्।

अद्य युवावंश: विशेषरूपेण अस्मिन् विषये जागरूका: भवितुम् अर्हति। संस्कृतेः परम्पराणां च अग्रिमवंशपर्यन्तं प्रसारणस्य दायित्वं यूनां स्कन्धेषु अस्ति। ते विद्युत्सज्जया सह मृत्तिकाप्रदीपेभ्यः अपि प्राथमिकतां दद्युः। विद्यालयानां, सामाजिकसंस्थानां स्थानीयसङ्घटनानां च माध्यमेन मृत्तिकाप्रदीपानां महत्त्वस्य पर्यावरणसंरक्षणस्य च विषये जागरूकताभियानानि आयोजनीयानि।

दीपावली प्रकाशस्य, प्रेम्णः, सद्भावस्य सकारात्मकतायाश्च पर्व अस्ति। अस्य उत्सवस्य प्रदूषणस्य आडम्बरस्य च पर्वरूपेण आयोजनं न कृत्वा सरलतया संवेदनशीलतया च आचरणं करणीयम्। विस्फोटकेभ्यः उत्पद्यमानः धूमः शब्दश्च वातावरणं दूषयतः, अनेकेषां जीवजन्तूनां कृते च कष्टस्य कारणं भवतः। अतः अस्माभिः विस्फोटकेभ्यः दूरीं कृत्वा स्वच्छां सुरक्षितां च दीपावलीम् आचरितुं प्रयत्नः करणीयः।

आगच्छन्तु, अस्मिन् दीपावलीपर्वणि वयं सर्वे सङ्कल्पं कुर्मः यत् स्वगृहेषु मृत्तिकाप्रदीपान् प्रज्वालयिष्यामः, स्थानीयकुम्भकारेभ्यः प्रदीपान् क्रेष्यामः, विस्फोटकानां परिहारं करिष्यामः तथा आवश्यकताग्रस्तानां जीवनेषु सुखस्य प्रकाशं प्रसारयिष्यामः। मृत्तिकाप्रदीपाः अस्माकं संस्कृतेः, परम्परायाः, श्रमस्य आत्मनिर्भरतायाश्च प्रतीकाः सन्ति। एतेषाम् उपयोगेन वयं स्वधरोहरम् अग्रिमवंशपर्यन्तं प्रापयितुं शक्नुमः।

(लेखिका स्वतन्त्रविचारिका अस्ति।)

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan