अयोध्यायाः दीपोत्सवः २०२६ : मुख्यमन्त्रिणः योगिनः नेतृत्वे विश्वसंस्कृतेः प्रकाशपर्वरूपेण प्रतिष्ठितः दीपोत्सवः

अयोध्या, ०८ नवम्बरमासः (हि.स.)। सरयूनद्याः तटे प्रज्वलिताः दीपाः, रामकथापार्के प्रभुश्रीरामस्य प्रतीकात्मकस्य राज्याभिषेकस्य उल्लासः तथा देशविदेशेभ्यः आगतानां कलाकाराणां प्रस्तुतिभिः रामकथा जीवन्ततां प्राप्तवती। अयोध्यायाः दशमे दीपोत्सवे भक्तिः, प्रकाशः, संस्कृतिः च एकस्मिन् सामूहिकानुभवे परिणताः, यस्मिन् स्थानीयपरम्पराभिः सह विश्वस्य रामायणसम्बद्धाः संस्कृतयः अपि सहभागिन्यः अभवन्। मुख्यमन्त्रिणः योगी आदित्यनाथस्य नेतृत्वे दशवर्षाणाम् एषा यात्रा आयोजनस्य विस्तारेण सह भारतस्य सांस्कृतिकात्मविश्वासस्य अभिव्यक्तिरूपेण परिणता अस्ति। अद्य अयोध्यायाः दीपोत्सवः स्वकीयां सांस्कृतिकविरासतं संरक्ष्य विश्वस्य समक्षं प्रस्तुतुं तथा विभिन्नाः संस्कृतयः परस्परं संयोजयितुं सशक्तं माध्यमरूपेण उद्भूतः अस्ति।

अस्य परिवर्तनस्य केन्द्रे सा दृष्टिः वर्तते, यस्यां धार्मिकपरम्परा, लोकसहभागिता तथा सांस्कृतिकसंरक्षणं परस्परं सम्बद्धानि सन्ति। मुख्यमन्त्रिणा दीपोत्सवस्य व्यापकं स्वरूपं प्रदाय तस्य मूलभूतायाः रामकथायाः अयोध्यायाः स्थानीयपरिचयस्य च महत्त्वं संरक्षितम्। एतस्मादेव कारणात् आयोजने दीपानां प्रकाशेन सह कलाकाराणां साधना, सन्तानां सान्निध्यम् तथा विदेशीयागन्तॄणां जिज्ञासा अपि दृश्यते। दशमः दीपोत्सवः एतां दृष्टिम् अग्रे नयति यत् स्वकीयाभिः सांस्कृतिकमूलपरम्पराभिः सम्बद्धाः भूत्वा अपि विश्वेन सह आत्मीयः संवादः कर्तुं शक्यते।

दशवर्षेषु विस्तृतं सांस्कृतिकक्षितिजम्

योगिसर्वकारस्य कार्यकाले दशानाम् आयोजनानां यात्रायां दीपोत्सवस्य महत्त्वं तस्य सांस्कृतिकस्वरूपस्य विस्तारेऽपि दृश्यते। रामकीपैड़ीस्थले दीपप्रज्ज्वलनम्, सरयू-आरती, रामकथायाः प्रसङ्गाः तथा मञ्चीयाः प्रस्तुतयः मिलित्वा अयोध्यायाः परिचयं व्यापकं कुर्वन्ति। अत्र आगच्छन् जनः धार्मिकानुष्ठानैः सह तस्याः परम्परायाः अनुभवं करोति, यां पीढीभ्यः कलाकाराः, कथावाचकाः तथा श्रद्धालवः जीवन्ततां धारयन्ति। आयोजनस्य एषा विशेषता एव तं सांस्कृतिकस्मृतिभिः वर्तमानकालीनाभिलाषाभिः च संयोजयति।

मुख्यमन्त्रिणः योगी आदित्यनाथस्य सहभागिता अस्याः सांस्कृतिकदृष्टेः प्रत्यक्षाभिव्यक्तिं प्रददाति। दीपोत्सवे तेन प्रभुश्रीरामस्य स्वरूपस्य स्वागतं कृतं तथा रामरथः आकृष्टः। रामकथापार्के उपराष्ट्रपतेः सी.पी. राधाकृष्णनस्य उपस्थितौ प्रतीकात्मकः राज्याभिषेकः सम्पन्नः। एतेषु प्रसङ्गेषु श्रीरामस्य अयोध्याप्रत्यागमनस्य स्मृतिः सामूहिकोत्सवरूपेण अभिव्यक्ता। श्रद्धया सम्बद्धानि एतानि दृश्यानि नवपीढ्याः समक्षं परम्परां जीवन्तानुभवरूपेण प्रस्तुतयन्ति।

परम्परया सह आधुनिकप्रस्तुतीनां समावेशः अपि अस्याः यात्रायाः महत्त्वपूर्णः पक्षः अस्ति। प्रकाशसंयोजनम्, प्रक्षेपणम् तथा रामायणप्रसङ्गानां दृश्यात्मकप्रस्तुतयः दर्शकान् कथया सह संयोजयितुं नूतनानि माध्यमानि भवन्ति। एतेन सांस्कृतिकविषयाणां प्रति तेषामपि पहुँचः भवति, ये तान् प्रथमवारं पश्यन्ति अथवा अवगच्छन्ति। दीपोत्सवे आधुनिकप्रौद्योगिक्याः महत्त्वं तस्यामेव भूमिकायां निहितम् अस्ति यत् सा सांस्कृतिकविरासत्सन्देशं व्यापकदर्शकवर्गं प्रति प्रापयति।

विश्वस्य रामकथानां सङ्गमस्थली जाता अयोध्या

अयोध्यायाः दीपोत्सवस्य वैश्विकपरिचयस्य सुदृढम् आधारं विदेशीयकलाकाराणां सहभागिता अस्ति। श्रीलङ्का, लाओस तथा दक्षिणाफ्रीकादेशस्य रामलीलाः सूचयन्ति यत् रामकथया विभिन्नेषु समाजेषु स्वकीयाः सांस्कृतिकाभिव्यक्तयः विकसिताः सन्ति। भाषायां, सङ्गीते, वेशभूषायां तथा अभिनयशैल्यां भेदे सति अपि कथायाः भावः दर्शकान् संयोजयति।

मुख्यमन्त्रिणः योगी आदित्यनाथस्य नेतृत्वे विकसितम् एतत् मञ्चं भारतस्य सांस्कृतिकप्रभावक्षमतां ज्ञातुम् अवसरं प्रददाति। यदा अन्यदेशानां कलाकाराः स्वकीयशैल्यां रामकथां प्रस्तुतयन्ति, तदा भारतस्य तेषां देशानां च मध्ये साझा-सांस्कृतिकस्मृतीनां संवादः भवति। अयोध्या अस्य संवादस्य केन्द्रं भवति। अत्र भारतीयदर्शकाः विदेशीयप्रस्तुतीः पश्यन्ति तथा विदेशीयकलाकाराः रामकथया सम्बद्धस्य भारतीयपरिवेशस्य अनुभवं कुर्वन्ति। एषः विनिमयः परस्परसम्मानस्य सांस्कृतिकनिकटतायाश्च सम्भावनाः वर्धयति।

अस्मिन्नेव मञ्चे असम, जम्मू-कश्मीर, केरल, उत्तराखण्ड तथा बङ्गालस्य लोककलानां सहभागिता भारतस्य स्वकीयवैविध्यस्य अभिव्यक्तिं करोति। विभिन्नक्षेत्राणां कलात्मकपरम्पराः यदा एकस्मिन् आयोजने स्थानं प्राप्नुवन्ति, तदा दर्शकानां समक्षं भारतीयसंस्कृतेः व्यापकं स्वरूपम् आगच्छति। दीपोत्सवे राष्ट्रियान्तरराष्ट्रीयप्रस्तुतीनां सङ्गमः एतं विचारं सुदृढं करोति यत् सांस्कृतिकात्मविश्वासः स्वकीयपरिचयं सुरक्षितं स्थापयित्वा अन्याभिः अभिव्यक्तिभिः सह स्वागतभावेन समृद्धः भवति।

स्थानीयविरासतायै प्राप्तः वैश्विकमञ्चः

अस्मिन् वर्षे साहबगञ्जस्य १५१ वर्षप्राचीनायाः रामलीलायाः प्रथमवारं दीपोत्सवस्य मञ्चः प्राप्तः इति विशेषमहत्त्वपूर्णम् अस्ति। मुख्यमन्त्रिणः अपेक्षानुसारं स्थानीयानां रामलीलानां अवलोकनं कृत्वा अस्याः चयनं कृतम्। अयोध्या-अन्ताराष्ट्रिय-रामायण-वैदिक-अनुसन्धानसंस्थानस्य परामर्शदातृणा आशुतोषद्विवेदिना एषा अयोध्यायाः प्राचीनतमा रामलीला इति वर्णिता। केन्द्रीय-रामलीला-समितेः जिलाध्यक्षस्य मनोजजायसवालस्य अनुसारम् अस्याः प्रस्तुत्याः एतत् १५१ तमं वर्षम् अस्ति। एषः प्रयासः स्थानीयसांस्कृतिकविरासतायाः व्यापकपरिचयप्रदानस्य उदाहरणम् अस्ति।

विदेशीयप्रस्तुतीभिः सह स्थानीयकलाकाराणाम् अवसरप्रदानम् आयोजनस्य सांस्कृतिकदृष्टिं अधिकं स्पष्टं करोति। पीढीभ्यः रामकथायाः मञ्चनं कुर्वन्तः कलाकाराः स्वकीयपरम्परायाः संवाहकाः सन्ति। तेभ्यः बृहन्मञ्चे स्थानं प्राप्तेन तेषां कार्यस्य सम्मानः भवति तथा दर्शकाः अयोध्यायाः स्वकीयकलात्मकविरासतया परिचिताः भवन्ति। एतादृशी सहभागिता युवा कलाकारान् अपि परम्परया सह सम्बद्धुं प्रेरयितुं शक्नोति। एतेन वैश्विकपरिचयस्य यात्रायां स्थानीयसमाजस्य सहभागिता सुदृढा भवति।

सन्तानां सम्मानः अपि अस्याः सांस्कृतिकनिरन्तरतायाः भागः अस्ति। दीपोत्सवस्य अवसरे मुख्यमन्त्रिणा सन्तेभ्यः मिष्टान्नानि उपहाराश्च समर्पिताः। सन्तैः उक्तं यत् मुख्यमन्त्रिणः प्रयासैः देशविदेशेषु अयोध्यायाः ख्यातिः अभवत्। ते धर्मस्य संस्कृतेश्च संरक्षणाय मुख्यमन्त्रिणः योगी आदित्यनाथस्य प्रशंसाम् अकुर्वन्।

विदेशीयागन्तॄणां कृते स्मरणीयानुभवरूपेण भारतीयसंस्कृतिः

दीपोत्सवस्य अन्तरराष्ट्रीयव्याप्तिः कलाकाराणां सहभागितया सह विदेशीयागन्तॄणां सहभागितायामपि दृश्यते। अमेरिकादेशस्य शिकागोनगरात् आगतौ पॉल तथा शेल्बे सरयू-आरत्यां भागं गृहीतवन्तौ तथा रामकीपैड़ीस्थले स्थानीयजनैः सह दीपान् प्रज्वालितवन्तौ। उभयोः कृते श्रुतमात्रा अयोध्या प्रत्यक्षसांस्कृतिकानुभवे परिणता। अर्जेन्टिनादेशात् तथा रूसदेशस्य सेण्टपीटर्सबर्गनगरात् आगतानाम् अतिथीनाम् उपस्थितिरपि रामनगर्याः प्रति अन्तरराष्ट्रीयजिज्ञासां प्रकटयति। केषाञ्चित् कृते अत्र रामकथां ज्ञातुम् आकर्षणम् अस्ति, अन्येषां कृते आध्यात्मिकानुभवस्य अन्वेषणम्। स्थानीयजनैः सह उत्सवे सहभागितया आगन्तारः भारतीयसंस्कृतेः सामाजिकसामुदायिकपक्षेण परिचिताः भवितुम् अवसरं प्राप्नुवन्ति। एवं दीपोत्सवः अयोध्यायाः दर्शनस्य सह तस्याः अनुभवनस्य माध्यममपि भवति।

अस्य सांस्कृतिकाकर्षणस्य सह स्थानीयकलाकाराणां, हस्तशिल्पिनां तथा पर्यटनसेवानां कृते अवसरवर्धनस्य सम्भावनाः अपि सम्बद्धाः सन्ति। एतान् अवसरान् स्थायिजीविकायां परिणमयितुं स्थानीयसहभागिता महत्त्वपूर्णा अस्ति। मुख्यमन्त्रिणः नेतृत्वे दीपोत्सवस्य प्राप्तस्य विस्तारस्य व्यापकः अर्थः अयमेव यत् विरासतायाः संरक्षणं नूतनावसराणां च निर्माणं परस्परं सम्बद्धं भवेत्।

दशमे दीपोत्सवे सरयूतटस्य प्रकाशः, साहबगञ्जस्य कलाकाराणां परम्परा तथा विदेशीयप्रस्तुतीनां विविधता मिलित्वा एकं साझा-सांस्कृतिकचित्रं निर्मान्ति। मुख्यमन्त्रिणः योगी आदित्यनाथस्य नेतृत्वे अयोध्यायाः एषः आयोजनः भारतस्य जीवन्तसांस्कृतिकविरासतं विश्वस्य समक्षं प्रस्तुतुं सशक्तं माध्यमं जातम्। रामनगर्याः प्रसृतः अयं सांस्कृतिकप्रकाशः स्थानीयप्रतिभायै सम्मानं, परम्परायै निरन्तरतां तथा विश्वाय भारतस्य सह सम्बद्धुं आत्मीयम् अवसरं च प्रददाति।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani