Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
प्रो. भरतठाकोरः
भारतीयराजनीत्याः वास्तविकं ब्रह्मास्त्रं किम् अस्ति? कश्चित् उद्घोषः, काचित् जनसभा अथवा कश्चित् बृहद् लोकप्रियः नेता? यजुवेन्द्रदुबे इत्यस्य ‘पन्नाप्रमुखः : मतदानकेन्द्रात् विजयपर्यन्तम्’ इति पुस्तकस्य उत्तरम् अस्ति, मतदातृसूच्याः एकस्याः पृष्ठस्य दायित्वं निर्वहन् कार्यकर्ता अर्थात् पन्नाप्रमुखः। सः स्वपृष्ठे विद्यमानान् प्रत्येकान् मतदातारः प्रत्येकं परिवारं च नामभिः जानाति, तेषां गृहेषु गच्छति, तेषां समस्याः शृणोति। अत एव मतदानात् बहुपूर्वमेव तस्य ज्ञानं भवति यत् कः पक्षे अस्ति, कः अप्रसन्नः अस्ति तथा कः अद्यापि द्विधामनस्कः अस्ति। एतेषां सहस्रशः पन्नाप्रमुखानां सूचनाः यदा उच्चस्तरं प्राप्नुवन्ति, तदा दलाय निर्वाचनस्य वास्तविकस्थितेः ज्ञानं बहुधा निर्गमनमतगणनायाः पूर्वमेव भवति। एषा एव अस्याः व्यवस्थायाः वास्तविकं सामर्थ्यम् अस्ति।
पुस्तकमिदं पञ्चसु अध्यायेषु उपसंहारे च विभक्तम् अस्ति। प्रथमाध्याये मतदानकेन्द्रस्य शक्तेः, मतदानकेन्द्राध्यक्षस्य, आदर्शपन्नाप्रमुखस्य आचरणस्य, प्रथमसम्पर्कस्य, सेवायाः तथा युवभिः, महिलाभिः, वरिष्ठमतदातृभिश्च सह संवादस्य चर्चा अस्ति। ‘श्रवणमपि एका कला अस्ति’ इत्यादयः शीर्षकाः सूचयन्ति यत् लेखकः सम्पर्कं केवलं मतयाचनायाः प्रयासं न, अपितु विश्वासस्य निर्माणप्रक्रियां मन्यते। द्वितीयाध्याये गुजरातराज्यस्य प्रयोगाणां, नवसारीमहाप्रयोगस्य तथा ततः महाराष्ट्रं, बङ्गालं वाराणसीं च प्रति तस्य विस्तारस्य इतिहासः वर्णितः अस्ति। तृतीयाध्याये पन्नासमितेः संरचना, योग्यसदस्यानां चयनम्, बिहारस्य परिवर्तमानं गणितम् तथा सत्ताविरोधीभावनायाः मध्ये पन्नाप्रमुखस्य भूमिका च चर्चिता अस्ति। चतुर्थाध्याये महिलाः, जेन-जी युवजनाः, दिव्याङ्गजनाः, वरिष्ठनागरिकाः, सर्वकारीययोजनानां लाभार्थिनः मतदातारश्च एतान् प्रति सम्पर्कः तथा मतदानानन्तरमपि सङ्गठनस्य परीक्षा इत्यादयः विषयाः उत्थापिताः सन्ति। पञ्चमाध्याये अङ्कीययुगे मिथ्यासमाचाराणां, व्हाट्सएप् समूहानां, दत्तांशप्रबन्धनस्य च चुनौतीनां समावेशः कृतः अस्ति। उपसंहारे सरल-एप्, नमो-एप् तथा मिस्डकॉलमाध्यमेन सदस्यताग्रहणम् इत्यादीनां साधनानां उल्लेखः अस्ति।
यजुवेन्द्रदुबे हिन्दीपत्रकारितायाः, लेखनस्य सामाजिकराजनीतिकक्षेत्रस्य च सम्बद्धः लेखकः सम्पादकश्च अस्ति। सः भारतस्य एकमात्रायाः बहुभाषीयायाः समाचारसंस्थायाः हिन्दुस्थानसमाचारस्य सह अपि सम्बद्धः अस्ति। नागरिक-इण्टर-कॉलेज, जंघई, जौनपुरतः शिक्षां प्राप्य सः इलाहाबादविश्वविद्यालयं प्राप्तवान्, यत्र छात्रराजनीत्या तस्य सार्वजनिकजीवनस्य आरम्भः अभवत्। अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषदः सह तस्य सम्बन्धः तथा छात्रसङ्घनिर्वाचनस्य अनुभवः अपि तस्य जीवनस्य भागः आसीत्। उत्तरप्रदेशस्य प्रमुखेषु समाचारपत्रेषु पत्रकारितां कृत्वा सः सूरतनगरे हिन्दी दैनिकस्य ‘सूरतदर्पण’ इत्यस्य स्थापनाम् अकरोत्, यस्य सम्पादकः सः एव अस्ति। २००४ तमवर्षात् भाजपासङ्गठने सक्रियः सन् सः मतदानकेन्द्रस्य, पन्नायाः कार्यकर्तृकेन्द्रितव्यवस्थायाश्च कार्यपद्धतिं निकटतः दृष्टवान्। पूर्वपार्षदत्वेन जनप्रतिनिधित्वस्य अनुभवः अपि तस्य अस्ति तथा वाराणस्यां पन्नाप्रमुखस्य पृष्ठसमितेः च कार्यानुभवः तस्य सङ्गठनात्मकजीवनस्य भागः अस्ति। ‘लेखकस्य कथनम्’ इति शीर्षके सः वर्णयति यत् नवगठितवार्डात् पार्षदपदस्य प्रत्याशीभूते सति गृहे गृहे सम्पर्कस्य कार्यकर्तृजालस्य च आधारेण तेन विजयः प्राप्तः। तस्मादेव अनुभवात् तस्य विश्वासः दृढः अभवत् यत् निर्वाचनानि केवलं लोकप्रियतया न, अपितु सुव्यवस्थितसम्पर्केण विजीयन्ते।
अस्याः कृत्याः सर्वप्रमुखं वैशिष्ट्यम् अस्याः व्यावहारिकता अस्ति। द्विदशकानां सङ्गठनात्मकानुभवाधारितत्वात् अस्यां वर्णनेषु धरातलीयप्रामाणिकता दृश्यते। भाषा सरला अस्ति तथा प्रस्तुतीकरणं कार्यकर्तृकेन्द्रितम् अस्ति। ‘बिहारे पन्नायाः परिवर्तमानं गणितम्’ अथवा ‘यदा कश्चित् कार्यकर्ता निष्क्रियः भवति’ इत्यादयः विषयाः सूचयन्ति यत् पुस्तकमिदं केवलम् आदर्शान् न प्रतिपादयति, अपितु दैनन्दिनव्यावहारिकचुनौतीनां साक्षात्कारमपि कारयति। राजनीतिशास्त्रस्य लोकप्रशासनस्य च विद्यार्थिनां, शोधकर्तॄणां कार्यकर्तॄणां च कृते एतत् सूक्ष्मस्तरीयस्य निर्वाचनप्रबन्धनस्य अवगमनाय उपयोगी स्रोतः भवितुम् अर्हति।
लेखकेन भूमिकायां स्पष्टं कृतम् अस्ति यत् अस्याः कृत्याः उद्देश्यम् कस्याश्चित् व्यवस्थायाः महिमामण्डनं न, अपितु तस्याः सङ्गठनात्मककार्यसंस्कृतेः अवगमनम् अस्ति। तथापि पुस्तकमिदं मुख्यतः सङ्गठनस्य आन्तरिकदृष्टिकोणात् लिखितम् अस्ति। तुलनात्मकविश्लेषणस्य, तथ्याङ्कानां, आलोचनात्मकदृष्टेः च अधिकविस्तारः अस्याः कृत्याः अकादमिकं सामर्थ्यम् अधिकं सुदृढं कर्तुं शक्नोति।
समग्रतया ‘पन्नाप्रमुखः’ इति पुस्तकम् सङ्गठनस्य शक्तेः संवादसंस्कृतेश्च अवगमनाय सरलः पठनीयश्च प्रयासः अस्ति। इदं स्मारयति यत् महाविजयस्य आधारः प्रायः लघुतमं दायित्वं निर्वहता कार्यकर्त्रा क्रियमाणस्य परिश्रमस्य उपरि अवलम्बते। समर्पणपृष्ठे लेखकः अपि एतामेव भावनां व्यक्तं करोति यत् प्रत्येकस्य विजयस्य आधारः तेषामसंख्यकार्यकर्तॄणां परिश्रमेण निर्मितः भवति, येषां नाम कुत्रापि अङ्कितं न भवति।
पुस्तकस्य नाम – ‘पन्नाप्रमुखः : मतदानकेन्द्रात् विजयपर्यन्तम्’।
लेखकः – यजुवेन्द्रदुबे।
प्रकाशकः – ब्लू रोज पब्लिशर्स।
पृष्ठसङ्ख्या – १८०।
(समीक्षकः – सूरतस्थिते वीरनर्मददक्षिणगुजरातविश्वविद्यालये पत्रकारितायाः जनसञ्चारविभागस्य अध्यक्षः अस्ति।)
Hindusthan Samachar / अंशु गुप्ता