नव दिल्ली, 09 नवंबरमासः (हि.स.)।

वन्देभारत-एक्सप्रेस-रेलयानेषु यात्रिकाणां वर्धमानायाः अभिरुचेः अनुमानम् अनेनैव कर्तुं शक्यते यत् देशस्य एकस्मिन् रेलमार्गे अस्य यात्रिकोपयोगिता १८९.३५ प्रतिशतं यावत् प्राप्ता अस्ति। अर्थात् उपलब्धानाम् आसनानाम् अपेक्षया यात्रिकाणां मागः प्रायः १.९ गुणितः अभवत्। २०२५-२६ वित्तवर्षे प्रायः ३.९८ कोटिसङ्ख्याकाः यात्रिकाः वन्देभारतरेलयानेन यात्राम् अकुर्वन्, या सङ्ख्या पूर्ववित्तवर्षस्य तुलनायां प्रायः ३४ प्रतिशतं अधिका अस्ति। अस्य वर्धमानस्य यात्रिकमागस्य मध्ये रेलविभागेन वन्देभारतरेलयानस्य सेवाविस्तारः आसन्दयानसेवातः शयनयानसेवापर्यन्तं कृतः अस्ति। विशेषत्वेन उल्लेखनीयम् अस्ति यत् देशस्य प्रथमं वन्देभारत-एक्सप्रेस-रेलयानं यस्मिन् दिल्ली-वाराणसीमार्गे २०१९ तमस्य वर्षस्य फरवरीमासे प्रारब्धम् आसीत्, तस्मिन्नेव मार्गे रेलमन्त्री अश्विनी वैष्णवः अधुना नूतनस्य वन्देभारतशयनयानस्य अपि हरितध्वजप्रदर्शनेन शुभारम्भम् अकरोत्। अस्य नियमितसेवा नवम्बरमासस्य द्वितीयदिनाङ्कात् प्रारब्धा अस्ति। दक्षिणभारते मङ्गलुरु-तिरुवनन्तपुरम्मार्गे सर्वाधिका यात्रिकोपयोगिता अभिलिखिता अस्ति, यदा तु हावड़ा-कामाख्ययोः मध्ये सञ्चालितस्य प्रथमस्य वन्देभारतशयनयानस्य समग्रा यात्रिकोपयोगिता ११४.५४ प्रतिशतं प्राप्ता अस्ति।

रेलविभागस्य आधिकारिकप्रलेखेषु उल्लिखिताः २०२५-२६ वित्तवर्षस्य विवरणाङ्काः वन्देभारतरेलयानस्य वर्धमानं यात्रिकमागं प्रदर्शयन्ति। रेलमण्डलस्य जनसम्पर्कनिदेशालयेन वन्देभारतरेलयानानाम् आयस्य, यात्रिकोपयोगितायाः, समयपालनस्य च विषये विवरणानि याचितानि आसन्। तस्य प्रत्युत्तरे टीजी-१ शाखया विभिन्नानां रेलयानानां यात्रिकोपयोगितासम्बद्धं विवरणम् उपलब्धं कारितम्। तस्मिन् मङ्गलुरु-सेण्ट्रल् तथा तिरुवनन्तपुरम्-सेण्ट्रल् इत्यनयोः मध्ये सञ्चालितस्य वन्देभारत-एक्सप्रेस-रेलयानस्य यात्रिकोपयोगिता सर्वाधिका प्राप्ता। २०६३२ सङ्ख्याकस्य तिरुवनन्तपुरम्-सेण्ट्रलतः मङ्गलुरु-सेण्ट्रलपर्यन्तं सञ्चालितस्य रेलयानस्य यात्रिकोपयोगिता १८९.३५ प्रतिशतं तथा २०६३१ सङ्ख्याकस्य मङ्गलुरु-सेण्ट्रलतः तिरुवनन्तपुरम्-सेण्ट्रलपर्यन्तं सञ्चालितस्य रेलयानस्य यात्रिकोपयोगिता १७४.७७ प्रतिशतं अभिलिखिता। अर्थात् उभयदिशयोः अस्य रेलयानस्य यात्रिकोपयोगिता १७० प्रतिशताधिकम् आसीत्।

यात्रिकोपयोगितायाः शतप्रतिशताधिकत्वं प्रथमदृष्ट्या आश्चर्यजनकं प्रतीयते। प्रश्नः उत्पद्यते यत् रेलयाने आसनानां सङ्ख्या निर्धारिता अस्ति चेत् यात्रिकोपयोगिता १८९ प्रतिशतं कथं भवितुम् अर्हति? वस्तुतः यात्रिकोपयोगितायाः अभिप्रायः कस्मिंश्चित् एकस्मिन् समये रेलयाने उपस्थितानां यात्रिकाणां सङ्ख्या नास्ति, अपितु सम्पूर्णयात्रायाः अवधौ आसनानाम् उपयोगः अस्ति। दीर्घदूरगामिषु रेलयानेषु विभिन्नेषु स्थानकेषु यात्रिकाः अवतरन्ति आरोहन्ति च। एकस्य यात्रिकस्य अवतरणानन्तरं तस्मिन्नेव आसने अन्यः यात्रिकः अग्रिमस्थानकात् यात्राम् आरब्धुं शक्नोति। एवं एकस्यैव आसनस्य विभिन्नेषु यात्राखण्डेषु अनेकवारम् उपयोगः भवति, अतः समग्रा यात्रिकोपयोगिता शतप्रतिशताधिकापि भवितुम् अर्हति। अतः १८९.३५ प्रतिशतस्य अभिप्रायः अयं नास्ति यत् रेलयाने एकस्मिन्नेव समये निर्धारितासनसङ्ख्यायाः प्रायः द्विगुणाः यात्रिकाः उपविष्टाः आसन्, अपितु सः विवरणाङ्कः तस्मिन् मार्गे आसनानां समग्रमागम् उपयोगं च प्रदर्शयति।

वन्देभारतरेलयानस्य वर्धमानस्य यात्रिकमागस्य प्रभावः यात्रिकसङ्ख्यायाम् अपि दृश्यते। रेलमन्त्रालयस्य अनुसारं २०२५-२६ वित्तवर्षे प्रायः ३.९८ कोटिसङ्ख्याकाः यात्रिकाः वन्देभारत-एक्सप्रेस-रेलयानेन यात्राम् अकुर्वन्, यदा तु २०२४-२५ वित्तवर्षे एषा सङ्ख्या २.९७ कोटिः आसीत्। एवं वर्षैकस्मिन् यात्रिकसङ्ख्यायां प्रायः ३४ प्रतिशतं वृद्धिः अभवत्। वन्देभारतरेलयानस्य प्रारम्भात् २०२६ तमस्य वर्षस्य अप्रैलमासपर्यन्तं ९.१ कोट्यधिकाः यात्रिकाः एतैः रेलयानैः यात्राम् अकुर्वन्। अस्मिन् अवधौ प्रायः एकलक्षं यात्राः सम्पन्नाः। यात्रिकसङ्ख्यायाः दृष्ट्या नवदिल्ली-वाराणसीमार्गः अग्रस्थाने आसीत्, यत्र अधुना यावत् ७३ लक्षाधिकाः यात्रिकाः वन्देभारतरेलयानेन यात्राम् अकुर्वन्।

एतं वर्धमानं यात्रिकमागं दृष्ट्वा रेलविभागेन अधुना वन्देभारतशयनयानसेवायाः विस्तारः अपि प्रारब्धः अस्ति। देशस्य प्रथमं वन्देभारत-एक्सप्रेस-रेलयानं २०१९ तमस्य वर्षस्य फरवरीमासस्य पञ्चदशदिनाङ्के नवदिल्ली-कानपुर-प्रयागराज-वाराणसीरेलमार्गे प्रारब्धम् आसीत्। प्रायः सप्तवर्षाणाम् अनन्तरम् अधुना तस्मिन्नेव मार्गे वन्देभारतरेलयानस्य शयनयानसंस्करणम् अपि प्रारब्धम् अस्ति। २०२६ तमस्य वर्षस्य अक्टूबरमासस्य एकत्रिंशद्दिनाङ्के वाराणस्यां रेलमन्त्री अश्विनी वैष्णवः उत्तरप्रदेशस्य मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथः च वाराणसी-नवदिल्ली-वन्देभारतशयनयानस्य हरितध्वजप्रदर्शनेन शुभारम्भम् अकुरुताम्। २७४२१ सङ्ख्याकं रेलयानं वाराणसीतः नवदिल्लीपर्यन्तं तथा २७४२२ सङ्ख्याकं रेलयानं नवदिल्लीतः वाराणसीपर्यन्तं सञ्चालितं भवति। अस्य नियमितव्यावसायिकसेवा नवम्बरमासस्य द्वितीयदिनाङ्कात् प्रारब्धा अस्ति। एषा उत्तरप्रदेशस्य प्रथमा तथा देशस्य द्वितीया वन्देभारतशयनयानसेवा अस्ति।

अस्मात् पूर्वं देशस्य प्रथमा वन्देभारतशयनयानसेवा २०२६ तमस्य वर्षस्य जनवरीमासे हावड़ा-कामाख्ययोः मध्ये प्रारब्धा आसीत्। २०२५-२६ वित्तवर्षस्य उपलब्धविवरणाङ्कानुसारं २७५७५ सङ्ख्याकस्य हावड़ातः कामाख्यापर्यन्तं सञ्चालितस्य रेलयानस्य यात्रिकोपयोगिता १२७.६६ प्रतिशतं तथा प्रत्यागमनदिशि २७५७६ सङ्ख्याकस्य कामाख्यातः हावड़ापर्यन्तं सञ्चालितस्य रेलयानस्य यात्रिकोपयोगिता १०३.५४ प्रतिशतं अभिलिखिता। उभयदिशयोः संयुक्तरूपेण अस्याः शयनयानसेवायाः समग्रा यात्रिकोपयोगिता ११४.५४ प्रतिशतं आसीत्। एवं दीर्घदूरस्य रात्रिकालीनयात्रायै प्रारब्धायाः वन्देभारतशयनयानसेवायाः अपि यात्रिकैः उत्तमं समर्थनं कृतम् अस्ति। २०२६ तमस्य वर्षस्य नवम्बरमासे बेङ्गलुरु-मुम्बईनगरयोः मध्ये अपि अन्या वन्देभारतशयनयानसेवा प्रारब्धा अस्ति।

दिल्ली-वाराणसीमार्गे पूर्वतः सञ्चालितानां वन्देभारत-आसन्दयानानां चतुर्णामपि सेवाणां यात्रिकोपयोगिता ११४ प्रतिशताधिका आसीत्। २२४१५ सङ्ख्याकस्य वाराणसीतः नवदिल्लीपर्यन्तं सञ्चालितस्य रेलयानस्य यात्रिकोपयोगिता ११७.२६ प्रतिशतं तथा २२४१६ सङ्ख्याकस्य नवदिल्लीतः वाराणसीपर्यन्तं सञ्चालितस्य रेलयानस्य यात्रिकोपयोगिता ११४.०५ प्रतिशतं अभिलिखिता। तस्मिन्नेव मार्गे द्वितीयसेवायां २२४३५ सङ्ख्याकस्य वाराणसीतः नवदिल्लीपर्यन्तं सञ्चालितस्य रेलयानस्य यात्रिकोपयोगिता ११७.२५ प्रतिशतं तथा २२४३६ सङ्ख्याकस्य नवदिल्लीतः वाराणसीपर्यन्तं सञ्चालितस्य रेलयानस्य यात्रिकोपयोगिता ११५.१९ प्रतिशतं आसीत्। अर्थात् अस्मिन् मार्गे सञ्चालितासु चतुर्ष्वपि आसन्दयानसेवासु उपलब्धासनानाम् अपेक्षया यात्रिकमागः अधिकः अभिलिखितः।

एतादृश्यां परिस्थितौ प्रश्नः उत्पद्यते यत् देशे सम्प्रति कियन्ति वन्देभारतरेलयानानि सञ्चालितानि सन्ति, तेभ्यश्च रेलविभागाय कियान् आयः भवति? रेलमन्त्रालयस्य जुलाईमासस्य त्रयोविंशतिदिनाङ्कस्य विवरणाङ्कानुसारं देशे ८१ युग्मानि अर्थात् १६२ वन्देभारत-आसन्दयानसेवाः सञ्चालिताः आसन्। तदनन्तरं हावड़ा-कामाख्ययोः अतिरिक्तं वाराणसी-नवदिल्ली तथा बेङ्गलुरु-मुम्बईनगरयोः मध्ये त्रीणि शयनयानसेवायुग्मानि प्रारब्धानि सन्ति। एवं उपलब्धाम् आधिकारिकसेवासूचीं नवम्बरमासे प्रारब्धाः नूतनसेवाश्च संयोज्य देशे ८१ आसन्दयानसेवायुग्मानि तथा ३ शयनयानसेवायुग्मानि अर्थात् समग्ररूपेण ८४ युग्मानि अथवा १६८ दिशानुसारिण्यः रेलयानसेवाः सञ्चालिताः सन्ति। अत्र एकस्य युग्मस्य अभिप्रायः उभयदिशयोः सञ्चालिते द्वे सेवे स्तः।

आयस्य दृष्ट्यापि वन्देभारतरेलयानानां विवरणाङ्काः उल्लेखनीयाः सन्ति। तथापि सम्पूर्णदेशे वन्देभारतरेलयानानां पृथक् समग्रायस्य एकीकृतं विवरणं रेलविभागेन सार्वजनिकं न कृतम् अस्ति। संसदायां प्रदत्तस्य उत्तरस्य अनुसारं रेलविभागः प्रत्येकरेलयानस्य राजस्वस्य पृथगभिलेखं न स्थापयति, वन्देभारतरेलयानेभ्यः प्राप्तः आयः भारतीयरेलविभागस्य समग्रयात्रिकराजस्वे समाविष्टः भवति। तथापि क्षेत्रीयविवरणाङ्कैः अस्य आयस्य अनुमानं कर्तुं शक्यते। दक्षिणरेलविभागस्य वन्देभारतसेवाभिः २०२४-२५ वित्तवर्षे ५४०.६५ कोटिरूप्यकाणां यात्रिकराजस्वम् अर्जितम् आसीत्, यत् २०२५-२६ वित्तवर्षे वर्धित्वा ८०३.८६ कोटिरूप्यकाधिकम् अभवत्। अर्थात् वर्षैकस्मिन् प्रायः २६३ कोटिरूप्यकाणां वृद्धिः अभिलिखिता। एषः विवरणाङ्कः केवलं दक्षिणरेलविभागस्य सेवाणाम् अस्ति, न तु सम्पूर्णदेशस्य वन्देभारतरेलयानानाम् आयस्य।

२०२५-२६ वित्तवर्षे सम्पूर्णस्य भारतीयरेलविभागस्य यात्रिकराजस्वं प्रायः ८० सहस्रकोटिरूप्यकाणि आसीत्, यत् २०२४-२५ वित्तवर्षस्य ७५,५०० कोटिरूप्यकाणाम् अपेक्षया प्रायः ५.९६ प्रतिशतं अधिकम् अस्ति। अस्मिन् समग्रयात्रिकराजस्वे वन्देभारतरेलयानानां पृथगंशः सार्वजनिकविवरणाङ्केषु स्पष्टः न कृतः अस्ति।

सम्पूर्णदेशे सञ्चालितानां वन्देभारत-आसन्दयानानां समग्रा यात्रिकोपयोगिता २०२५-२६ वित्तवर्षे ९९.१० प्रतिशतं अभिलिखिता। अपरतः उपलब्धविवरणाङ्केषु वन्देभारतशयनयानस्य समग्रा यात्रिकोपयोगिता ११४.५४ प्रतिशतं आसीत्। अत्र ध्यातव्यम् अस्ति यत् एते शयनयानस्य यात्रिकोपयोगितासम्बद्धाः विवरणाङ्काः हावड़ा-कामाख्यासेवायाः सन्ति। वाराणसी-नवदिल्ली तथा बेङ्गलुरु-मुम्बईनगरयोः नूतनाः शयनयानसेवाः अस्य वित्तवर्षस्य यात्रिकोपयोगिताविवरणाङ्केषु न समाविष्टाः सन्ति, यतः एताः सेवाः २०२६ तमस्य वर्षस्य नवम्बरमासे प्रारब्धाः सन्ति।

एवं वन्देभारतरेलयानस्य प्रारम्भात् सप्तवर्षाणाम् अनन्तरम् अस्य सेवाजालम् आसन्दयानसेवातः शयनयानसेवापर्यन्तं विस्तृतम् अस्ति। दक्षिणभारतस्य एकस्मिन् मार्गे १८९.३५ प्रतिशतं यात्रिकोपयोगिता, शयनयानसेवायां ११४.५४ प्रतिशतं समग्रा यात्रिकोपयोगिता तथा वर्षैकस्मिन् यात्रिकसङ्ख्यायां ३४ प्रतिशतं वृद्धिः अस्य रेलयानसेवाजालस्य वर्धमानं मागं प्रदर्शयन्ति।

२०२५-२६ वित्तवर्षे प्रायः ३.९८ कोटिसङ्ख्याकाः यात्रिकाः वन्देभारतरेलयानेन यात्राम् अकुर्वन्, यदा तु २०२४-२५ वित्तवर्षे एषा सङ्ख्या २.९७ कोटिः आसीत्। यात्रिकसङ्ख्यायां प्रायः ३४ प्रतिशतं वृद्धिः अभवत्। २०२६ तमस्य वर्षस्य अप्रैलमासपर्यन्तम् एतैः रेलयानैः समग्ररूपेण ९.१ कोट्यधिकाः यात्रिकाः यात्राम् अकुर्वन्। दिल्ली-वाराणसीमार्गे एव तावत्पर्यन्तं ७३ लक्षाधिकाः यात्रिकाः यात्राम् अकुर्वन्।

-----------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani