Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
स्वामी दयानंद जयंत्यां (12 फरवरी) विशेषः
- योगेश कुमार गोयलः
स्वामी दयानन्दः एषः महान् देशभक्तः, समाजसुधारकः, मार्गदर्शकः आधुनिकभारतस्य च श्रेष्ठः चिन्तकः आसीत्। सः न केवलं ब्रिटिशसत्तायाः विरुद्धं दृढतया संघर्षम् अकरोत्, अपि तु स्वकर्मभिः समाजाय नूतनां दिशां ऊर्जां च अदात्। १८५७ तमे वर्षे सम्पन्नायां क्रान्तौ तस्य अमूल्यं योगदानम् आसीत्।
आर्यसमाजस्य संस्थापकः महर्षिः स्वामी दयानन्द सरस्वती गुजरातप्रदेशस्य टंकारानगरे १२ फरवरी १८२४ तमे वर्षे अजायत। तस्य बाल्यकालः सुखपूर्वकः आसीत्, किन्तु जीवनस्य एका घटनया सः अत्यन्तं प्रभावितः अभवत्। एकविंशतिवर्षीयः सन् सः गृहं त्यक्त्वा आत्मिकधार्मिकसत्यस्य अन्वेषणार्थं निर्गत्य संन्यासी अभवत्। ज्ञानस्य अन्वेषणे सः स्वामी विरजानन्दं प्राप्य तं गुरुत्वेन स्वीकृतवान् तथा मथुरायां वैदिकयोगशास्त्रयोः ज्ञानं प्राप्तवान्।
१८४५ तः १८६९ पर्यन्तं पंचविंशतिवर्षाणि यावत् तस्य वैराग्ययात्रा आसीत्, यस्यां सः विविधयोगानां गम्भीरं अभ्यासम् अकरोत्।
देशस्य स्वतन्त्रतासंग्रामे स्वामी दयानन्दस्य भूमिका अत्यन्तं महत्वपूर्णा आसीत्। ‘स्वराज’ इति घोषणां प्रथमं तेनैव प्रदत्ता, यां पश्चात् लोकमान्य बालगंगाधर तिलकः स्वीकृत्य ‘स्वराज्यं मम जन्मसिद्धाधिकारः अस्ति’ इति उक्तवान्। सः वेदानां प्रचारप्रसाराय देशं भ्रमन् तेषां महत्त्वं जनान् बोधितवान्। जीवनपर्यन्तं वेदोपनिषदां अध्ययनं कृत्वा सः जगतः कल्याणाय तद्ज्ञानं वितरितवान्। तस्य ‘सत्यार्थप्रकाश’ नामकं ग्रन्थं अद्यापि बहूनां मार्गदर्शकः अस्ति।
वेदान् सर्वोच्चप्रमाणत्वेन स्वीकृत्य सः हिन्दू समाजे प्रचलितानां कुरीतीनाम् अन्धविश्वासानां च प्रबलं विरोधम् अकरोत्। जातिवादः, बालविवाहः, सतीप्रथा इत्यादीनां निवारणे तस्य योगदानं उल्लेखनीयम् अस्ति। अतः सः ‘संन्यासी योद्धा’ इति कथ्यते। दलितोद्धाराय स्त्रीशिक्षायै च तेन अनेकाः आन्दोलनाः कृताः। अन्येषु धर्मेषु अपि प्रचलितानां दोषाणां सः खण्डनम् अकरोत्। मानवकल्याणाय धार्मिककुरीतीनां निवारणाय वैश्विकैकतायै च सः जीवनं समर्पितवान्। सः आध्यात्मिकक्रान्तेः संदेशवाहकः आसीत्।
स्वामिना दयानन्देन मुम्बईनगरस्य गिरगांव प्रदेशे गुडीपाडवा दिने १० अप्रैल १८७५ तमे वर्षे आर्यसमाजस्य स्थापना कृता। अस्य मुख्योद्देश्यः शारीरिक आत्मिक सामाजिक उन्नतिः तथा विश्वैकता आसीत्। तेन दश मूलसिद्धान्तानां पालनाय उपदेशः दत्तः। मूर्तिपूजाया जातिविवाहस्य स्त्रीअसमानतायाः मांसभक्षणस्य पशुबलिदानस्य च विरोधः तेन कृतः तथा जनानां मध्ये जागरूकता उत्पादिता।
स्वस्य ५९ वर्षीयजीवनकाले सः समाजे प्रचलितदोषान् निवार्य वैदिकज्ञानस्य प्रकाशं देशे प्रसारितवान्। बहुभिः विरोधः कृतः, तथापि तस्य तार्किकज्ञानस्य समक्षं विद्वांसः अपि नतमस्तकाः अभवन्। पुनर्जन्मः, ब्रह्मचर्यम्, संन्यासः, कर्मसिद्धान्तः च एतेषु चतुर्षु स्तम्भेषु सः जीवनं प्रतिष्ठापितवान्।
सः हिन्दीभाषायाः प्रबलसमर्थकः आसीत् तथा तस्य मतम् आसीत् यत् कश्मीरतः कन्याकुमारीपर्यन्तं समग्रदेशे एकैव भाषा हिन्दी भवेत्। मानवं शरीरं नश्वरम् इति मन्यते स्म तथा कथयति स्म यत् अस्माभिः एतस्मिन् शरीरेण केवलम् एकः अवसरः प्राप्तः यत् मनुष्यता आत्मविवेकं च प्रमाणयेम। सः उक्तवान् यत् शक्ति चमत्कारप्रदर्शनाय न भवति। सर्वधर्मान् तेषां अनुयायिनः च एकध्वजतले एकत्र स्थापयितुम् इच्छति स्म।
तस्य मतम् आसीत् यत् परस्परविवादस्य लाभं सदैव तृतीयः प्राप्नोति, अतः भेदभावस्य निवारणम् आवश्यकम्। सः उक्तवान् यत् कर्मणः पूर्वं चिन्तनं बुद्धिमत्ता, कर्मणि चिन्तनं सतर्कता, कर्मोत्तरं चिन्तनं मूर्खता अस्ति। जगति स्वश्रेष्ठं दातव्यं, तदा श्रेष्ठं प्रत्यागच्छति। अज्ञानं दोषः न, किन्तु अज्ञाने स्थितिः एव दोषः अस्ति।
(लेखकः, स्वतंत्रः टिप्पणीकर्ता वर्तते।)
---------------
हिन्दुस्थान समाचार