-डॉ. मयंक चतुर्वेदी

राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघस्य अखिलभारतीयकार्यकारिणीमण्डलस्य उपवेशनस्य ३० अक्टूबरतः ०१ नवम्बर २०२५ पर्यन्तं मध्यप्रदेशस्य जबलपुरनगरे आयोजिताः। तत्र वन्दे मातरम् इति गीतस्य रचनायाः शतपञ्चाशद्वर्षपूर्त्याः निमित्तं व्यक्तः संकल्पः अद्य व्यापकसांस्कृतिकचेतनारूपेण साकारः दृश्यते। संघेन एतत् राष्ट्रभक्तेः मातृभूमेः प्रति समर्पणस्य च सजीवप्रतीकत्वेन निर्दिष्टम्।इतिहासदृष्ट्या पश्यामः चेत् वन्दे मातरम् इत्यस्य उद्भवः सांस्कृतिकभावनाप्रवाहस्य रूपेण अभवत्। बंकिमचन्द्रचट्टोपाध्यायेन ०७ नवम्बर १८७५ दिने अक्षयनवमीपर्वणि हुगलीनद्याः तीरे चिनसुरानगरे अस्य रचना कृता। अनन्तरं एतत् तस्य प्रसिद्धे उपन्यासे आनन्दमठे १८८२ वर्षे प्रकाशिते समाविष्टम्। अस्य उपन्यासस्य माध्यमेन एतत् गीतं स्वातन्त्र्यचेतनायाः आधारः अभवत्। इतिहासकारेण रमेशचन्द्रमजूमदारेण लिखितं यत् वन्दे मातरम् भारतीयानां मनसि राष्ट्रं मातृरूपेण प्रतिष्ठापितवान्।

१८९६ वर्षे कलकत्तानगरे कांग्रेसस्य अधिवेशने रवीन्द्रनाथठाकुरेण एतत् प्रथमवारं सस्वरं गायतम्। तस्मात् क्षणात् एतत् गीतं केवलं साहित्यरचना नासीत्, अपि तु राष्ट्रीयचेतनायाः घोषरूपेण प्रसिद्धम् अभवत्। १९०५ वर्षे बंगभङ्गआन्दोलने एतत् जनआन्दोलनस्य नारा अभवत्। श्रीअरविन्देन अस्य आङ्ग्लानुवादः प्रकाशितः तथा उक्तं यत् वन्दे मातरम् भारतस्य आत्मस्वरः अस्ति।

क्रान्तिकारिणः राष्ट्रनायकाः च एतेन गीतैः प्रेरिताः आसन्। लालालाजपतरायेण लिखितं यत् अस्य उद्घोषेण युवकेषु आत्मबलं स्वाधीनतासाहसं च जागृतम्। महात्मागान्धी अपि अनेकपत्राणां समापनं वन्दे मातरम् इति पदेन अकरोत्। स्वातन्त्र्यसंघर्षकाले अनेके क्रान्तिकारिणः मृत्युमुखे अपि एतत् गीतं गायतः स्म।

स्वातन्त्र्यानन्तरम् अपि अस्य महत्त्वं अवशिष्टम्। १५ अगस्त १९४७ दिने आकाशवाणीद्वारा पण्डितोङ्कारनाथठाकुरेण एतत् पूर्णरूपेण गायतम्। २४ जनवरी १९५० दिने संविधानसभया एतत् जन गण मन इति राष्ट्रगानस्य सह राष्ट्रियगीतरूपेण स्वीकृतम्। डॉ राजेन्द्रप्रसादेन उक्तं यत् वन्दे मातरम् अस्माकं स्वातन्त्र्यसंघर्षस्य चेतना आसीत्, अतः अस्य सम्माननीयस्थानं भवेत्।

यद्यपि काले काले केषाञ्चन वर्गाणां असहजतां दृष्ट्वा केवलं द्वौ श्लोकौ गेयौ इति परम्परा प्रवर्तिता, तथापि अस्य गीतस्य सांस्कृतिकराष्ट्रियमहत्त्वं न कदापि न्यूनम् अभवत्। पण्डितदीनदयालोपाध्यायेन अपि उक्तं यत् भारतमाता इत्यत्र माता शब्देनैव राष्ट्रभावः पूर्णः भवति।

विश्वस्य अन्येषां राष्ट्रगीतानां सदृशम् एतत् अपि मातृभूमेः स्तुतिरूपम् अस्ति। यथा फ्रान्सदेशस्य ला मार्सेयेज, अमेरिकादेशस्य स्टार स्पैंगल्ड बैनर इत्यादीनि स्वभूमेः गौरवं गायन्ति, तथैव वन्दे मातरम् अपि मातृभूमेः वन्दना अस्ति। एतत् गीतं राष्ट्रियपहचानं सुदृढयति, एकतां जागरयति, समर्पणभावं वर्धयति च।

अतः वन्दे मातरम् भारतीयसंस्कृतेः इतिहासस्य राष्ट्रभक्तेः च सशक्तप्रतीकः अस्ति। एतत् अतीतस्य विरासत्, वर्तमानस्य प्रेरणा, भविष्यस्य मार्गदर्शकः च अस्ति। यदा एतत् सामूहिकरूपेण गीयते तदा हृदये एकता गौरवसमर्पणभावश्च उत्पद्यते। एतत् अस्मान् स्मारयति यत् वयं सर्वे एकस्यैव मातृभूमेः सन्तानाः स्म।

------

हिन्दुस्थान समाचार