अम्बिकापुरनगरम्, १३ फरवरीमासः (हि.स.)। प्रतिवर्षं १३ फरवरीमासस्य दिनाङ्के मान्यते विश्व–वेतारयन्त्र–दिवसः केवलं सञ्चार–माध्यमस्य उत्सवः न, किन्तु स जीवन्तध्वने: सम्मानं येन दशकेभ्यः मानव–समाजः सम्बोधितः। वेतारयन्त्रेण न केवलं समाचारं मनोरञ्जनञ्च प्रदत्तम्, अपितु शिक्षा, संस्कृति, जनजागरणं, लोकतन्त्रं च सशक्तं कृतवान्। यदा प्रौद्योगिकी सीमिता आसीत्, तदा वेतारयन्त्रं आशा–किरणरूपेण स्थितम्। यदा प्रौद्योगिकी उन्नता आसीत्, तदा अपि वेतारयन्त्रेण स्वप्रासंगिकता स्थापिता। विश्व–वेतारयन्त्र–दिवसः अस्मान् स्मारयति यत् वेतारयन्त्रं केवलं तरंगेषु प्रवृत्ता ध्वनि: न, अपितु जनानां भावनाया: विश्वासस्य सामूहिक–चेतनायाश्च यथार्थ–माध्यमं अस्ति।

भारतस्य वेतारयन्त्रस्य इतिहासः —

जनसञ्चारात् जन–आन्दोलनपर्यन्तम्भारते वेतारयन्त्र–इतिहासः प्रायः एकशताब्दीयमानः। वर्षे १९२७ तमे मुम्बईनगरे तथा कोलकातानगरे वेतारयन्त्र–प्रसारणस्य आरम्भः जात:, यः शनैः–शनैः देशस्य कोणे–कोणे प्रसरितः। वर्षे १९३६ “ऑल इंडिया रेडियो (आकाशवाणी)” इत्यस्या: संस्थायाः माध्यमेन वेतारयन्त्रं राष्ट्रीय–परिचयं लब्धवान्। स्वतंत्रता–संग्रामकाले वेतारयन्त्रेण देशवासिभि: सम्पर्कितुं तथा राष्ट्रीय–चेतनां जागर्तुम् महत्वपूर्णं कार्यं कृतम्।

स्वतंत्रता–उत्तरम् वेतारयन्त्रं भारतस्य सामाजिकं आर्थिकं च विकासस्य अभिन्नाङ्गम् अभवत्। कृषकाणां कृते वायुसमयं पूर्वानुमानं, कृषिफल–परामर्शः, विपण–मूल्यानि, विद्यार्थिभ्यः शैक्षणिक–कार्यक्रमाः, स्त्रीभ्यः तथा बालकानां कृते स्वास्थ्यं पोषणं च, तथा सर्वसामान्यजनानां कृते सर्वकारी–योजनानां सूचना वेतारयन्त्र–माध्यमेन प्रतिकक्षे सम्प्रेषिता।

ग्रामीण–आदिवासी-अञ्चलेषु यत्र अद्यापि डिजिटल–साधनानि सीमितानि, तत्र वेतारयन्त्रं विश्वसनीयं सहायकं इव स्थितम्। आपदा–काले वेतारयन्त्रेण शीघ्र–सूचनाप्रदानेन अगणितं जीवनं रक्षितम्। अत एव भारतस्य वेतारयन्त्र–माध्यमं सर्वाधिकं लोकतांत्रिकं जनसञ्चार–माध्यमम् इति गण्यते।

प्रधानमन्त्रिणः वेतारयन्त्रेण जनसंदेशः — ‘मन की बात’ तथा वेतारयन्त्रस्य नवजागरणम्

डिजिटल–युगे यदा बहूनि सञ्चार–साधनानि उपलब्धानि, तदा अपि वेतारयन्त्र–शक्तिं नवीनं स्वरूपं लब्धवती। प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी–नियन्त्रणेन “मन की बात” कार्यक्रमेण वेतारयन्त्रं जनसंवादस्य सशक्तं माध्यमं अभवत्। अस्य कार्यक्रमस्य उद्देश्यं केवलं सर्वकार–वचनं न, किन्तु समाजस्य सकारात्मक–कथाः, नवाचाराः, तथा जनसामान्यस्य उपलब्धयः देशस्य सम्मुखं प्रकटयति।

‘मन की बात’ कार्यक्रमेण यूनां प्रेरणा, स्त्रीणां योगदानस्य सम्मानं, कृषकाणां परिश्रमस्य मान्यता, तथा समाजे सकारात्मक–विचारस्य संवर्द्धनं जातम्।

छत्तीसगढ-इत्यादिषु विविध-सांस्कृतिकं भौगोलिक–राज्येषु वेतारयन्त्रस्य भूमिका अत्यन्तं महत्वपूर्णा। राज्य–सर्वकारस्य नेतृत्वेन वेतारयन्त्रं जनसंवादस्य तथा जनकल्याणस्य मध्ये प्रभावात्माकं माध्यमं अभवत्। दूरस्थ–वनांचल–आदिवासी–क्षेत्रेषु वेतारयन्त्र–माध्यमेन स्वास्थ्य–सेवायाः सूचना, शिक्षा–संदेशाः, कृषि–मार्गदर्शनं, सर्वकारी–योजनानां प्रचारः च सम्प्रेष्यते।

सामुदायिक–वेतारयन्त्रं तथा आकाशवाणी–कार्यक्रमाः छत्तीसगढस्य लोकसंस्कृत्या: भाषाया: परंपरायाश्च संरक्षणे महत्वपूर्णं योगदानं कुर्वन्ति। स्थानीय–कलाकारेभ्य: लोकगीतेभ्य: जन–समस्याभ्यश्च मंचं प्रदानेन वेतारयन्त्रेण सामान्य–जनानां ध्वनि: सशक्ता कृता। एतेन शासन–जन–विश्वासस्य सेतु दृढः अभवत्।

विश्व–वेतारयन्त्र–दिवसः — वैश्विकं मान्यता तथा लोकतन्त्रस्य ध्वनि:

यूनेस्को द्वारा ३ नवम्बरमासे २०११ तमे ३६–तमं महासम्मेलनम् आयोजितं कृत्वा विश्व–वेतारयन्त्र–दिवसेन आधिकारिकी मान्यता प्राप्ता। १३ फरवरीमासे १९४६ तमे संयुक्त–राष्ट्र–वेतारयन्त्रसंस्थायाः स्मृति–तिथित्वेन चयनितः। २०१२ तमे दिसम्बर–मासे संयुक्त–राष्ट्र–महासभा–समर्थनानन्तरं एषः दिवसः वैश्विक–स्तरे मान्यते।

वेतारयन्त्रं लोकतन्त्रस्य ध्वनि: इति कथ्यते, यतः एतत् अभिव्यक्तेः स्वतंत्रतां सूचना–समानतां विविधतां च संवर्धयति। प्राकृतिक–आपदायां युद्धसमये आपदायां सामाजिक–संकटेषु वेतारयन्त्रं विश्वसनीय–सूचनाप्रदानेन समाजं मार्गं ददाति। अत एव अद्यापि वेतारयन्त्रं विश्वस्य सर्वाधिक: व्यापकः तथा सुलभः माध्यमः इति गण्यते।

भविष्यस्य वेतारयन्त्रम् — कृत्रिमबुद्धिमत्ता, डिजिटलनवाचारः, मानवीय स्पर्शः

वर्षे २०२६ तिमे विश्व–वेतारयन्त्र–दिवसस्य विषय:— “वेतारयन्त्रं कृत्रिमबुद्धिमत्ता च” सूचयति यत् वेतारयन्त्रं निरन्तरं कालानुसारं स्वयं अनुकूलयति। एआई–प्रौद्योगिक्या वेतारयन्त्र–सामग्री अधिकं सम्यक्, व्यक्तिगतं, प्रभावशालीं च भवति। डिजिटल–वेतारयन्त्रं तथा ई–लर्निंग प्रयोगेण वेतारयन्त्रं शिक्षा–कौशल–विकासस्य नव–मंचत्वेन अभवत्। यद्यपि प्रौद्योगिकी कत्यपि उन्नता भवेत्, वेतारयन्त्रस्य आत्मा तस्य मानवीय–सम्बन्ध: एव। सरलता, विश्वासार्हता, समाजेन प्रत्यक्ष–संपर्कः — एतत् सर्वम् एव वेतारयन्त्रस्य प्रमुखं बलम्।

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता