आचार्यः पं. पृथ्वीनाथ पाण्डेयः

यदा अहं स्वस्य विद्यार्थिनो जीवने महादेवी वर्मणा सह कस्यांचित् मेलनवार्तायाः अवसरे मुक्तभावेन संवादं कृतवान् तदा एषः पक्षः उद्घाटितः यत् सा स्वयम् सर्वेषां बन्धनानां बंधनात् मुक्तां भूत्वा आकाशे पक्षा प्रसार्य प्रकृत्या सह संभाषमाणा उन्मुक्तपक्षिणामिव उड्डयनं कर्तुम् इच्छति स्म।

इलाहाबादनगरम् अधुना प्रयागराजम् आगत्य क्रॉस्थवेटविद्यालये प्रवेशं प्राप्तवत्याः महादेवीमहाभागायाः साहित्यसाधना अनवरतगत्या प्रवृत्ता आसीत्। माता अशृणोत् एका करुणा कथा इत्यस्य प्रायः शतछन्देषु वर्णनं कृत्वा तया एकः खण्डकाव्यः अपि रचितः। सुभद्राकुमारीचौहानेन सह तस्याः मेलनं तस्मिन्नेव विद्यालये अभवत्। तदा महादेवी पञ्चमीकक्षायां सुभद्रा च सप्तमीकक्षायाम् अधीयेताम्। मध्यमा पूर्वमेव महादेव्याः चित्तं बाह्यजीवनस्य दुःखेषु प्रवृत्तम् तेन तस्याः कृतिषु अबला विधवा इत्यादीनि शीर्षकानि शब्दचित्ररूपेण स्थापितानि।

महादेवी छात्रावासे अल्पं वदन्ती प्रायः मौनेन स्व रचनाशीलतायां निमग्ना तिष्ठति स्म। ललितापाठकया सह तस्याः विशेषः स्नेहः आसीत्। विद्यालये तस्याः जीवनं बालभगतिनि इव आसीत् अतः सा कविसम्मेलनेषु न्यूनं भागं गृह्णाति स्म। विद्यापीठे गृहे च बाह्यआन्तरिकजीवनस्य सीमाः तस्याः सन्ति स्म।

महादेवी वर्मा एकस्मिन् दृष्टिपाते

माता हेमराणी देवी

पिता गोविन्दप्रसाद वर्मा

पति स्वरूपनारायण वर्मा

जन्म २६ मार्च १९०७ फर्रुखाबादे

निधनम् ११ सितम्बर १९८७ प्रयागराजे

शिक्षा क्रॉस्थवेटविद्यालयः इलाहाबादविश्वविद्यालयः

भाषा हिन्दी संस्कृत

कृतयः नीहार नीरजा दीपशिखा रश्मि यामा सांध्यगीत प्रथमआयाम सप्तपर्णा अग्निरेखा संधिनी अतीतचलचित्राणि स्मृतिरॆखाः श्रृंखलाकड्याः साहित्यकारस्य आस्था संकल्पिता क्षणदा हिमालय इत्यादयः

पुरस्काराः ज्ञानपीठपुरस्कारः पद्मभूषणम् पद्मविभूषणम् साहित्य अकादेमी फेलोशिप्

निवासः साहित्यकारसंसद् अशोकनगर इलाहाबाद

इलाहाबादात् प्रकाशितायां चाँद् पत्रिकायां सा १९३१ तः १९३४ वर्षपर्यन्तं लिखति स्म। तेषु एकविंशतिनिबन्धाः नारीणां स्थितिः अधिकाराः कार्यक्षेत्रं समस्याः च विषयेषु महत्त्वपूर्णं प्रपत्रं भवन्ति। अनन्तरं तस्याः चाँद् पत्रिकायाः सम्पादनस्य अवसरः अपि प्राप्तः।

मैथिलीशरणगुप्तेन उक्तम्

मम प्रयागयात्रा केवलं संगमस्नानेन न पूर्णा भवति। तां सार्थकीकर्तुं मम सरस्वत्याः महादेव्याः दर्शनाय प्रयागमहिलाविद्यापीठं गन्तव्यम्।

तस्याः काव्यधारा निरन्तरं प्रवहन्ती आसीत् प्रथमआयाम आत्मिका परिक्रमा संधिनी यामा दीपगीत नीलाम्बरा गीतपर्व इत्यादयः ग्रन्थाः तस्याः सृजनवैभवं दर्शयन्ति। यथा मीराबाई भक्त्या हिन्दीसाहित्यं समृद्धवती तथैव महादेवीवर्मा छायावादस्य समृद्धौ महत्त्वपूर्णं योगदानं दत्तवती। तस्याः कृतिषु भक्ति प्रेम समर्पणं वेदना त्यागः च दृश्यते अतः सा आधुनिकमीराबाई इति कथ्यते।

सा जयशंकरप्रसाद सुमित्रानन्दनपन्त सूर्यकान्तत्रिपाठी निराला च सह छायावादस्य चतुर्थस्तम्भरूपेण स्वीकृता। तस्याः काव्येषु प्रणयः वेदना रहस्यं सौन्दर्यं च सम्यक् दृश्यते। शब्दविन्यासः वर्णसौष्ठवम् संगीत माधुर्यं बिम्बनिर्माणकौशलं च तस्याः विशेषता अस्ति।

महादेवीवर्मा विविधेषु आयोजनेषु सामाजिकविषयेषु गम्भीरं चिन्तनं प्रकटयति स्म। सा अन्तर्मुखी आसीत् किन्तु विरोधस्य प्रतिकारे समर्था। अन्येषां साहित्यकाराणां प्रति सा आदरं दर्शयति स्म। अतः बहवः साहित्यकाराः प्रयागराजं आगत्य तस्याः दर्शनं कर्तुम् इच्छन्ति स्म।

तस्याः निवासः साहित्यकारसंसद् इति प्रसिद्धः आसीत् यत्र आगताः कवयः लेखकाः पत्रकाराः च कदापि निराशाः न भवन्ति स्म। सा अपि निरालस्य इव अन्यस्य अपमानं स्वस्य अपमानं मन्यते स्म।

अन्ततः महादेवीवर्मणा स्वकीयया साहित्यलेखन्या प्रयागराजं समग्रं भारतं च यः शब्दसंस्कारः दत्तः सः चिरकालं स्मरणीयः भविष्यति। वयं ताम् आदरपूर्वकं प्रणमामः।

(लेखकः स्वतंत्रः टिप्पणीकारो वर्तते ।)

---------------

हिन्दुस्थान समाचार