योगेश कुमार गोयलः

अद्य समग्रं विश्वं भू-राजनीतिकतनावस्य कालं अनुभवति। ईरान-अमेरिका-इजराइलदेशानां मध्ये संघर्षः वैश्विकऊर्जापणं अस्थिरं कृतवान्। अतः ऊर्जा केवलं विकासस्य साधनं न, अपितु अस्तित्वस्य प्रश्नः जातः। तैलगैसमूल्यानां परिवर्तनम्, आपूर्तिशृंखलासु व्यवधानम्, ऊर्जास्रोतसां प्रति वर्धमाननिर्भरता च, एतानि सर्वाणि विश्वं चिन्तयितुं बाधन्ते यत् आधुनिकसभ्यता किं अत्यन्तम् अस्थिरसंसाधनेषु अधिष्ठिता अस्ति वा। अस्मिन् परिप्रेक्ष्ये ऊर्जा संरक्षणं केवलं विकल्पः न, अपितु मानवतायाः सुरक्षायाः सरलतमं, सुलभतमं च प्रभावी उपायः भवति।

ऊर्जा आधुनिकजीवनस्य अविभाज्यः अंशः अस्ति—उद्योगयन्त्राणि, परिवहनसाधनानि, डिजिटलअर्थव्यवस्था, गार्हस्थ्यसुविधाः च। किन्तु विडम्बना अस्ति यत् यया ऊर्जा प्रगतिर्भवति, सा एव अधुना संकटस्य कारणं भवति। संयुक्तराष्ट्रस्य ‘एनर्जी प्रोग्रेस रिपोर्ट 2024’ अनुसारं आगामिदशके वैश्विकऊर्जामागः प्रायः पञ्चविंशतिप्रतिशतपर्यन्तं वर्धिष्यते, यदा तु जीवाश्मईंधनसञ्चयाः शीघ्रं क्षीयन्ते। यदि ऊर्जा संरक्षणं तथा दक्षता प्राधान्येन न स्वीक्रियते, तर्हि ऊर्जा संकटः केवलं आर्थिकसमस्या न भविष्यति, अपितु सामाजिकअस्थिरतायाः वैश्विकसंघर्षस्य च कारणं भविष्यति।

वर्तमानवैश्विकपरिस्थितिः अस्य संकटस्य स्पष्टतां वर्धयति। पश्चिमएशियातनावेन तैलआपूर्तिः अनिश्चिततां प्राप्तवती, येन अन्ताराष्ट्रियापणे मूल्यानि अस्थिराणि भवन्ति। भारतदेशस्य यः ऊर्जा-आयातपरनिर्भरः अस्ति, तस्मै एषा स्थिति विशेषतया चिन्ताजनका। वस्तुतः भारतः स्वस्य कुलतैलावश्यकतायाः प्रायः पञ्चाशीतिप्रतिशतं आयातेन पूरयति। अतः वैश्विकसंकटस्य प्रत्यक्षः प्रभावः अर्थव्यवस्थायाम्, मूल्यवृद्धौ, सामान्यजनजीवने च दृश्यते। पेट्रोलडीजलमूल्यवृद्धिः केवलं परिवहनव्ययं न वर्धयति, अपितु खाद्यसामग्रीनिर्माणसामग्रीपर्यन्तं सर्वत्र मूल्यवृद्धिं जनयति। अतः ऊर्जा संरक्षणं राष्ट्रियआर्थिकसुरक्षायाः महत्वपूर्णः आधारो भवति।

भारतं तीव्रगत्या विकसितोऽर्थतन्त्रदेशः अस्ति, अत्र ऊर्जामागः निरन्तरं वर्धते। ‘इंडिया एनर्जी आउटलुक 2024’ अनुसारं 2030 पर्यन्तं भारतः विश्वस्य तृतीयः महत्तमः ऊर्जाउपभोक्तादेशः भविष्यति। यदि ऊर्जोपयोगः न संयम्यते, तर्हि विकासपर्यावरणयोः सन्तुलनं कठिनं भविष्यति। अतः भारतेन ऊर्जा दक्षता संरक्षणं च नीतिमध्ये प्रमुखतया स्थापितम्। ऊर्जा दक्षता ब्यूरो द्वारा प्रवर्तित ऊर्जा संरक्षण अधिनियम तथा ‘उजाला’ कार्यक्रमः दर्शयति यत् लघुप्रयत्नाः अपि महान् परिणामान् जनयन्ति। षट्त्रिंशत्कोट्यधिक एलईडीदीपवितरणेन अष्टचत्वारिंशत् बिलियन युनिट विद्युत्संचयः अभवत्—एतत् जनभागितासहितनीतेः सफलतायाः प्रमाणम्।

ऊर्जा संरक्षणस्य महान् लाभः अयम् यत् एतत् नूतनप्रौद्योगिकीनां वा महतीनां निवेशानां अपेक्षा न करोति, अपितु दैनन्दिनजीवनस्य लघुपरिवर्तनैः साध्यते। यथा—अनावश्यकदीपप्रज्वलननिरोधः, ऊर्जा-कुशलउपकरणप्रयोगः, वातानुकूलकस्य सीमितप्रयोगः, सार्वजनिकपरिवहनग्रहणम्, सौर-ऊर्जाप्रोत्साहनम् इत्यादयः उपायाः। यदि प्रत्येकं भारतीयपरिवारं प्रतिदिनं केवलम् एकं युनिट विद्युत् रक्षेत्, तर्हि एतत् ऊर्जाक्रान्तिसदृशं भविष्यति।

ऊर्जा संरक्षणं केवलं विद्युत्सम्बद्धं न, अपितु जलपर्यावरणस्वास्थ्येषु अपि सम्बद्धम्। ऊर्जसः उत्पादनाय जलस्य व्यापकप्रयोगः भवति, अतः जलनाशः ऊर्जायाः नाशः भवति। अधिकोर्जोपयोगेन कार्बनोत्सर्जनं वर्धते, यत् जलवायुपरिवर्तनस्य मुख्यकारणम्। अद्य 1.5 डिग्रीसेल्सियसलक्ष्यरक्षणाय विश्वं यतते, तत्र ऊर्जा संरक्षणं अत्यन्तं प्रभावी उपायः अस्ति।

अक्षया ऊर्जा दीर्घकालिकसमाधानं प्रदर्शयति, किन्तु तस्य सफलताऽपि ऊर्जा संरक्षणे निर्भरति। सौरपवनजैवऊर्जास्रोतसां विस्तारः तदा एव प्रभावी भवति, यदा कुलमागः नियन्त्र्यते। भारतेन 2030 पर्यन्तं 500 गीगावॉट अक्षया

ऊर्जाक्षमता लक्ष्यीकृता—एषा आत्मनिर्भरता तथा वैश्विकजलवायलक्ष्ययोः महत्त्वपूर्णः पादः। ग्रीनहाइड्रोजनमिशन स्मार्टग्रिडप्रणाल्यः च नूतनद्वाराणि उद्घाटयन्ति, किन्तु मूलं तु विवेकपूर्णः ऊर्जोपयोगः एव।

नगरिकीकरणस्य वर्धमानदबावः ऊर्जामागं तीव्रतया वर्धयति। महानगरेषु उन्नतभवनानि वातानुकूलनप्रणाल्यः वाहनवृद्धिः च ऊर्जा उपभोगं बहुगुणं कुर्वन्ति। अतः हरितभवननिर्माणं, सौरपटलप्रयोगः, सार्वजनिकपरिवहनप्रोत्साहनं आवश्यकम्। यदि भवननिर्माणे ऊर्जा दक्षता स्वीकृता, तर्हि विद्युतुपयोगः 30–40 प्रतिशतपर्यन्तं न्यूनः कर्तुं शक्यते।

औद्योगिकक्षेत्रे अपि ऊर्जायाः संरक्षणं महत्त्वपूर्णम्। ऊर्जा दक्षतावृद्ध्या उत्पादनव्ययः न्यूनः भवति, प्रतिस्पर्धाशक्तिः वर्धते। अधुना आवश्यकं यत् ऊर्जा संरक्षणं केवलं नीतिः न भवेत्, अपितु सामाजिकसंस्कृतिरूपेण विकसितम्। विद्यालयेषु ऊर्जा शिक्षा अनिवार्या क्रियेत, माध्यमैः जागरूकता वर्ध्येत, नागरिकाः अपि ज्ञाप्यन्तां यत् ऊर्जा संरक्षणं व्यक्तिगतलाभं न, अपितु राष्ट्रियकर्तव्यम् अस्ति।

अद्य वैश्विकऊर्जासंकटस्य काले भारतस्य समीपे अवसरः अपि अस्ति—विकासपर्यावरणयोः सन्तुलनस्य आदर्शं स्थापयितुं। यदि भारतः ऊर्जा संरक्षणम्, अक्षयऊर्जा, प्रौद्योगिकी नवाचारं च संयोज्य अग्रे गच्छति, तर्हि सः न केवलं स्वकीयआवश्यकताः पूरयेत्, अपितु विश्वस्य प्रेरणास्त्रोतं भवेत्।

अन्ततः ज्ञेयम्—ऊर्जासंकटः केवलं संसाधनसंकटः न, अपितु चिन्तनव्यवहारयोः अपि संकटः। यदि वयं ऊर्जां अमूल्यसंसाधनरूपेण स्वीकरोमः तथा विवेकपूर्णं उपयोगं कुर्मः, तर्हि वर्तमानसंकटात् उद्धारः भविष्यति, भविष्यपिढीनां कृते सुरक्षितं समृद्धं च विश्वं निर्मातुं शक्यते। ऊर्जा संरक्षणं न किञ्चित् जटिलविज्ञानम्, अपितु सरलजीवनशैली—सा एव अद्य पृथिवीरक्षणस्य प्रभावी कुंजी अभवत्।

(लेखकः, स्वतंत्रः टिप्पणीकारोऽस्ति ।)

---------------

हिन्दुस्थान समाचार