डॉ सदानन्द दामोदर सप्रे

भारतीये इतिहासे केचन महापुरुषाः सन्ति येषां व्यक्तित्वं समाजे सीमितरूपेण एव प्रस्तूयते यद्यपि तेषां वास्तविकं योगदानं तस्मात् बहु व्यापकं बहुआयामी च भवति। भीमराव रामजी आंबेडकर अपि तथैव एकः महान् पुरुषः आसीत्। सामान्यतया ते केवलं संविधाननिर्माता अथवा दलितोद्धारकः इति रूपेण ज्ञायन्ते किन्तु एतत् तस्य विशालव्यक्तित्वस्य केवलं किञ्चित् अंशः एव। तस्य जीवनकार्ययोः गम्भीराध्ययनेन ज्ञायते यत् सः अद्वितीयः विद्वान् प्रखरः अर्थशास्त्री दूरदर्शी चिन्तकः समर्पितः शिक्षाविद् सिद्धान्तनिष्ठः पत्रकारः श्रमिकहितैषी च सच्चः राष्ट्रनेता आसीत्।

डॉ आंबेडकरस्य प्रारम्भिकजीवनं अत्यन्तं कठिनपरिस्थितिषु व्यतीतम्। आर्थिकाभावः सामाजिकभेदभावश्च मध्ये अपि तेन दृढनिश्चयेन परिश्रमेण च उच्चशिक्षा प्राप्ता। कोलंबिया विश्वविद्यालय तथा लंदन स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स इत्यादिषु प्रतिष्ठितसंस्थासु सः उच्चतमाः शैक्षणिकोपाधयः अलभत। तस्य शोधकार्याणि अद्यापि अर्थशास्त्रक्षेत्रे महत्त्वपूर्णानि सन्दर्भरूपेण स्वीक्रियन्ते। तस्य प्रसिद्धकृतिः द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी भारतीयवित्तव्यवस्थायाः निर्माणे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति स्म तथा भारतीय रिजर्व बैंक संस्थायाः वैचारिकाधारं न्यवेशयत्।

एकः शोधकर्ता चिन्तकश्च रूपेण डॉ आंबेडकरः अनेकाः प्रचलितधारणाः प्रत्याख्यातवान्। तथाकथितं आर्यआक्रमणसिद्धान्तम् तेन तार्किकतया निराकृतम्। तस्य हू वेअर शूद्रास इति ग्रन्थे शूद्राणां ऐतिहासिकस्थितेः पुनर्मूल्यांकनं कृतम् यत्र ते मूलतः क्षत्रियाः आसन् इति प्रतिपादितम्। सः अपि स्पष्टं कृतवान् यत् जातिव्यवस्था जन्माधारिताऽनभवत् किन्तु सामाजिकविकृतिरूपेण विकसिताऽभवत्। संस्कृतभाषायाः प्रति तस्य गाढः अनुरागः आसीत्।

शिक्षाक्षेत्रे अपि तस्य योगदानं महत्त्वपूर्णम् आसीत्। तेन पीपल्स एजुकेशन सोसाइटी संस्थां स्थाप्य सिद्धार्थमहाविद्यालयः मिलिन्दमहाविद्यालयश्च प्रारब्धौ। तस्य मतम् आसीत् यत् शिक्षा केवलं ज्ञानप्राप्तेः साधनं न अपितु सामाजिकपरिवर्तनस्य शक्तिशाली साधनम् अस्ति।

पत्रकारिताक्षेत्रे अपि तेन मूकनायक बहिष्कृतभारत तथा जनता इत्यादीनि पत्राणि प्रकाशितानि। तेन वंचितवर्गस्य स्वरः समाजे मुखरः कृतः। तस्य पत्रकारिता केवलं सूचनाप्रदानं नासीत् अपितु सामाजिकजागरणस्य माध्यमम् आसीत्।

श्रमिकहितेषु तस्य प्रयत्नाः विशेषतः उल्लेखनीयाः सन्ति। वायसरायपरिषदस्य सदस्यरूपेण तेन कार्यकालः द्वादशघण्टाभ्यः अष्टघण्टापर्यन्तं न्यूनीकृतः अतिरिक्तवेतनव्यवस्था न्यूनतमवेतनम् मातृत्वावकाशः कर्मचारीबीमा च प्रवर्तिताः। एते सर्वे तस्य सामाजिकन्यायदृष्टेः परिणामाः आसन्।

दलितोद्धाराय तस्य संघर्षः तस्य जीवनस्य केन्द्रबिन्दुः आसीत्। सः सामाजिकसमरसतां स्थापयितुम् इच्छन् आसीत् न तु वैमनस्यं प्रसारयितुम्। अनेकान् अपमानान् अनुभूय अपि सः अहिंसामार्गात् न विचलितः।

धार्मिकदृष्ट्या अपि तस्य चिन्तनं स्पष्टं तार्किकं च आसीत्। दीर्घविचारानन्तरं उन्नीसशताधिकपञ्चाशत्तमे वर्षे सः बौद्धधर्मं स्वीकृतवान्। तस्य मतम् आसीत् यत् बौद्धधर्मः भारतीयसंस्कृतेः अभिन्नः अंशः अस्ति।

राष्ट्रनेतारूपेण तस्य योगदानं सर्वविदितम्। भारतीयसंविधाननिर्माणे तस्य भूमिका निर्णायिका आसीत्। तेन संविधानं स्वतंत्रता समानता बन्धुता इत्येतेषां सिद्धान्तानां आधारेण निर्मितम्। सः अवदत् यत् केवलं राजनीतिकलोकतंत्रं पर्याप्तं न सामाजिकआर्थिकलोकतंत्रम् अपि आवश्यकम्।

राष्ट्रीयविकासे अपि तस्य चिन्तनं दूरदर्शि आसीत्। तेन जलऊर्जाक्षेत्रयोः नीतिनिर्माणे बलं दत्तम् नदीसंयोजनम् औद्योगीकरणं च प्रोत्साहितम्। राष्ट्रीयैक्ये सः अत्यन्तं सजगः आसीत्।

अन्ततः वक्तुं शक्यते यत् डॉ आंबेडकरस्य जीवनं अस्मान् शिक्षयति यत् सच्चा महानता केवलं उपलब्धिषु निहिता नास्ति अपितु तेषु मूल्यानि यैः व्यक्ति समाजस्य राष्ट्रस्य च हिताय कार्यं करोति। अतः सः केवलं कस्यचित् वर्गस्य नेता न अपितु सम्पूर्णस्य राष्ट्रस्य पथप्रदर्शकः आसीत्। अद्य आवश्यकता अस्ति यत् वयं तस्य विचारान् सम्यक् अवगत्य स्वजीवने समाजे च आचरामः एवमेव तस्मै सच्चा श्रद्धाञ्जलिः भविष्यति।

हिन्दुस्थान समाचार