उदयपुर-नगरम्, १८ अप्रैलमासः (हि.स.)। नष्टप्रायाः जायमानाः परम्परा: रक्षितुं सर्वप्रथमं स्थानीय-निवासिनः जागरूकाः भवितुम् आवश्यकाः। ये परम्पराया: मूल्यं न अवगच्छन्ति, तान् प्रति अवबोधन-कार्यं कर्तव्यम्, यत् सामान्य-जनात् उत्तमतरं कश्चन न कर्तुं शक्नोति।

एतद् वचनं विश्व-विरासत्-दिवसस्य अवसरः शनिवासरे अत्र भारतीय-मानवविज्ञान-सर्वेक्षण-विभागस्य प्रतापनगर-स्थिते संग्रहालये आयोजित-गोष्ठ्यां अध्यक्षतां कुर्वन् जनार्दन-राय-नागर-राजस्थान-विद्यापीठस्य कुल-प्रमुखः बी.एल.गुर्जरः उक्तवान्। सः अवदत् यत् युद्ध-आपदादिषु ताः परम्परा: रक्षितुं तु दूरविषयः एव, परन्तु वयं स्वार्थपरैः तत्वैः एतानि धरोहराणि रक्षितुं शक्नुमः वा, इति विषये मननं कर्तव्यम्।

सः शोधार्थिनः आह्वयत् यत् ते वृद्धजनानां समीपे उपविश्य तेषां मुखात् पुरातनाः परम्परागताः कथाः श्रुत्वा ताः सङ्गृह्णीयुः। सः अवदत् यत् इतिहासः तासु कथासु निहितः अस्ति, या वंशानुवंशं कथ्यते।

“संघर्षे आपदासु च धरोहर-रक्षणम्” इति विषये भारतीय-मानवविज्ञान-सर्वेक्षणस्य पश्चिम-क्षेत्रीय-केन्द्रेण, राजस्थान-विद्यापीठस्य साहित्य-संस्थानेन तथा भारतीय-ज्ञान-परम्परा-शोध-केन्द्रेण मीरा-कन्या-महाविद्यालयेन च संयुक्ततया आयोजिते अस्यां संगोष्ठ्यां भू-परम्परा-रक्षणे गम्भीर-चिन्तनस्य आवश्यकता उक्ता।

विषय-विशेषज्ञः डॉ.बृजेन्द्रसिंह गहलोतः अवदत् यत् परम्परां प्रति जागरूकता एव तेषां संरक्षणस्य विकल्पः अस्ति। दशकपूर्वं याः विश्वे आवश्यकाः इति मन्यन्ते स्म, ताः अद्य स्व-अस्तित्वाय संघर्षं कुर्वन्ति।

राजस्थान-विद्यापीठ-साहित्य-संस्थानस्य निदेशकः डॉ.जीवनसिंह-खरकवालः परम्परासु निहितं विज्ञानं परम्परारूपेण वर्णयन् अवदत् यत् वयं मृत्तिका-कोष्ठिकायां धान्यानि रक्षितुं विस्मृत्य लौह-कोष्ठिकासु स्थापयामः, तत्र केमिकल-द्रव्याणि योजयामः, यानि क्रमेण स्वास्थ्याय हानिकराणि भवन्ति। सः उक्तवान् यत् अस्माकं परम्परासु विज्ञानं निहितम् अस्ति, तस्य संरक्षणं आवश्यकम्।विशिष्टातिथिः डॉ.राजेन्द्रनाथपुरोहितः अवदत् यत् अधुना ग्रन्थागाराः केवलं नाममात्रेण अवशिष्टाः सन्ति, कर्मचारिणां न्यूनतया धरोहराणि संकटे सन्ति।

संगोष्ठ्यां सिटी-पैलेस-संग्रहालयात् आगतः डॉ.हंसमुख-सेठः, मीरा-कन्या-महाविद्यालयस्य डॉ.दीपकसालवी च स्वविचारान् प्रस्तुतवन्तौ।

भारतीय-मानवविज्ञान-सर्वेक्षणस्य उपनिदेशकः डॉ.निलांजन-खटुआ अतिथिनां स्वागतं कृत्वा सर्वान् परम्परा-रक्षणे अग्रे आगन्तुं आह्वयत्। आभार-प्रकाशनं साहित्य-संस्थानस्य शोध-अधिकारी डॉ.कुलशेखरव्यासः कृतवान्।

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता