किम् आश्चर्यं भवति यदा एतत् तथ्यं प्रकाश्यते यत् एकः एव पुरुषः केवलं अष्टमकक्षापर्यन्तमेव अध्ययनं कृत्वा त्रिंशदधिकानां (३६) भाषाणां ज्ञानं प्राप्तवान्। तस्मिन् काले स्वाध्यायः प्रमुखः आसीत्, न तु उपाधयः; समाजे अनुभवसम्पन्नस्य व्यक्तित्वस्य अधिका मान्यता आसीत्। अत्र सः शब्दशिल्पी निर्दिश्यते, यः स्वपाण्डित्येन पुरुषार्थेन च सम्पूर्णं जगत् नतमस्तकं कृतवान्, यं च प्रबुद्धसमाजः “महापण्डितः” इति उपाधिना अलङ्कृतवान्; यतः सः हिन्दी-साहित्यसम्बद्धानां शताधिकानां कृतिनां प्रणयनं कृतवान्। तस्य यायावरी-प्रवृत्तिः अत्यन्तं प्रसिद्धा आसीत्, यस्मात् सः “हिन्दी-यात्रा-साहित्यस्य पितामहः” इति नाम्ना ख्यातिं प्राप्तवान्।

साहित्यजगतः “महापण्डितस्य” नाम स्मरणमात्रेण यस्य सारस्वतस्य चित्रं मनसि उदेति, सः अस्ति राहुल-सांकृत्यायनः। सः मध्य-एशियायाः इतिहासलेखनस्य प्रथमभारतीयेषु अन्यतमः इति ख्यातः। १९२३ ईस्वीयवर्षात् तस्य देशान्तर-भ्रमणस्य तीव्रा इच्छा उत्पन्ना; ततः सः नेपालदेशं गतवान्। श्रीलङ्कां गतः, यत्र सः सार्धमासं स्थितवान्। सा भूमिः तस्मै अत्यन्तं रोचिता, अतः सः तत्र त्रिवारं गतवान्—द्वितीयं तृतीयं च क्रमशः १९३६ तथा १९५३ वर्षयोः। पुनः १९२७ तथा १९६० वर्षयोः अपि श्रीलङ्कां गतवान्। प्रथमयात्रायां सः १९ मासपर्यन्तं अध्यापनकार्यं कृतवान्, द्वितीययात्रायां च बहून् ग्रन्थान् रचितवान्।

सः चीन-तिब्बतादिदेशेषु अपि गतवान्। १९३२ वर्षे यूरोपं, १९३५ वर्षे जापान-कोरिया-मञ्चूरिया-सोवियतदेश-ईरानादिषु, १९३८ वर्षे अफगानिस्तानं, १९४५ वर्षे पुनः ईरानं गतवान्। १९४५ तः १९४७ पर्यन्तं त्रिवर्षं रूसदेशे स्थितः, यत्र लेनिनग्रादविश्वविद्यालये प्राध्यापनाय निमन्त्रितः आसीत्, यत् सः अङ्गीकृतवान्।तत्त्वान्वेषणशीलः भ्रमणस्वभावश्च राहुलः ऐतिहासिकानुसन्धानक्षेत्रे यत् श्रमं, निष्ठां, श्रद्धां च दर्शितवान्, तत् दुर्लभम्। सः दुर्गमप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा तिब्बत-श्रीलङ्का-बर्मादिषु क्षेत्रेषु गत्वा बह्वीः पाण्डुलिपीः अन्वेष्य खच्चरेषु आरोप्य भारतं प्रति आनयत्। तेन इतस्ततः विकीर्णानां पाण्डुलिपिनाम् उद्धारः कृतः।

तस्य भाषाज्ञानं (संस्कृत, हिन्दी, तमिल, कन्नड, पालि, तिब्बती, अङ्ग्रेजी, फ्रेंच, अरबी, फारसी इत्यादि ३६ भाषाः) अतिविस्तृतम् आसीत्। अतः सः पाण्डुलिपीनां ज्ञानं यथावत् अवगन्तुं समर्थः आसीत्। तस्य यात्रावृत्तानि—लद्दाखयात्रा, लङ्कायात्रा, तिब्बते सवा वर्षम्, यात्रा-पत्राणि, किन्नरदेशयात्रा, दार्जिलिङ्गपरिचयः, यूरोपयात्रा इत्यादयः—अतिविख्याताः सन्ति।

तस्य जीवनदृष्ट्या घुमक्कडत्वं मानवमुक्तेः साधनं, क्षितिजविस्तारस्य च कारणम् इति मन्यते स्म। “कमरबन्धनं कुरुत भावी भ्रमणशीला:, संसारः युष्माकं प्रतीक्षां करोति” इति तस्य प्रसिद्धम् आह्वानम् आसीत्।

तस्य जीवनं विरोधाभासैः पूर्णम् आसीत्। सः वैष्णवमतात् आर्यसमाजं, ततः बौद्धधर्मं, अन्ते वामपन्थं प्रति गतः। अनात्मवाद, लोकतन्त्रविश्वासः, व्यक्तिगतस्वामित्वविरोधः इत्यादयः तस्य विचाराधाराः आसन्। वेदान्तानुशीलनेन तस्य दृष्टिः विकसिताभवत्। सः धर्मपाखण्डस्य विरोधी आसीत्, यत् तेन कृतिषु स्पष्टं दृश्यते।

सः केदारनाथपाण्डेय: इति नाम्ना जन्म लब्धवान्, पश्चात् दामोदरस्वामी, राहुलसांकृत्यायनः, त्रिपिटकाचार्यः इत्यादिभिः नामभिः प्रसिद्धः अभवत्। उर्दू-शेरस्य प्रभावेन तस्य घुमक्कडप्रवृत्तिः जागृता। बाल्ये एव सः विद्रोही स्वभावं प्राप्तवान्, गृहं त्यक्त्वा विविधप्रदेशेषु अध्ययनाय भ्रमणं कृतवान्।

सः कृषकान्दोलनेषु, स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे, पत्रकारितायां च सक्रियः आसीत्। “हुंकार” इति पत्रस्य सम्पादनमपि कृतवान्। अन्ते १४ अप्रैल १९६३ वर्षे दार्जिलिङ्गे तस्य निधनम् अभवत्। तथापि तस्य भ्रमणशील-चिन्तनं अद्यापि भारतीय-विद्याजगति जीवितम् अस्ति।

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता