Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
भोपाल-नगरम्, २३ अप्रैलमासः (हि.स.)। उत्तर-भारतस्य कृष्य-क्षेत्रेषु सस्य-कर्तनानन्तरं पराली-दहनस्य समस्या दीर्घकालात् प्रचलिता अस्ति, किन्तु मध्यप्रदेशस्य इन्दौर-जनपदे धुलेट-ग्रामे एका महिला-कृषिका अस्याः प्रवृत्तेः परिवर्तनाय उत्कृष्टं दृष्टान्तं प्रस्तुतवती अस्ति।
ग्रामस्य पपीता-रावत इति नाम्नी कृषक-भगिनी न केवलं कृषकान् जागरितवती, अपितु वैकल्पिक-उपायं प्रदाय पराली-दहनं निरोद्धुं महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति स्म। सा स्वयंसहायता-समूहस्य अध्यक्षा भूत्वा आजीविका-मिशनद्वारा स्वयात्रां प्रारब्धवती। प्रारम्भे आर्थिक-सङ्कटेन ग्रस्ता सती सा सिवन-कार्येण जीविकां आरभत।
कृषि-कार्येषु रुचिं प्राप्य पश्चात् सा स्व-सहायता-समूहस्य तथा धनागार-ऋणस्य साहाय्येन “स्ट्रा-रीपर” यन्त्रं क्रेतवती। तेन यन्त्रेण सा ग्राम-परिसरे कृषकान् पराली-दहनस्य दुष्परिणामान् अवबोध्य तस्य विकल्परूपेण भूसा-निर्माणस्य लाभान् अपि व्याख्यातवती।
अस्याः प्रयासेन धुलेट-ग्रामे चतुरशीत्यधिक-क्षेत्रेषु (६०० बीघा-परिमिते) पराली-दहनं निवारितम्। अधुना तत्र कृषकाः परालीं न दहन्ति, अपितु तां भूसा-रूपेण परिवर्त्य पशुपालनाय च उपयोगं कुर्वन्ति, येन ते लाभान्विताः भवन्ति।
अधिकारीभिः उक्तं यत् अस्याः प्रयासः पर्यावरण-संरक्षणे, मृदा-उर्वरता-रक्षणे तथा प्रदूषण-नियन्त्रणे महत्त्वपूर्णः अस्ति। पराली-दहनात् कार्बन-डाय-ऑक्साइड, नाइट्रोजन-ऑक्साइड् इत्यादयः हानिकारक-वाति: उत्पद्यन्ते, येन वैश्विक-उष्णता वर्धते तथा मृदा-जीवाणवः नश्यन्ति।
जनपद-प्रशासनं अपि पराली-दहन-निवारणाय जागरूकता-अभियानं सञ्चालयति तथा दण्ड-व्यवस्था अपि प्रवर्तिता अस्ति। अधिकारीभिः उक्तं यत् पपीता-रावत-सदृशाः कृषक-भगिन्य: समाजे सकारात्मक-परिवर्तनस्य प्रेरकाः सन्ति।
एषा घटना दर्शयति यत् जागरूकता, नवाचारः तथा सामूहिक-प्रयासेन पराली-दहन-सदृशाः गम्भीराः पर्यावरणीय-समस्याः अपि सुगमतया समाधातुं शक्यन्ते।
हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता