-प्रो.एस.के.सिंह:

जगति एतादृशानि बहूनि उदाहरणानि दृश्यन्ते यत्र कस्यचित् व्यक्तेः एकः विशिष्टः पक्षः यदा लोकप्रियतायाः शिखरं प्राप्नोति, तदा तस्य छायायां तस्य अन्याः महत्त्वपूर्णाः विशेषताः प्रायः दृश्यन्ते। नोबेल-पुरस्कारेण सम्मानितस्य रवीन्द्रनाथटैगोरमहोदयस्य वैश्विक-स्तरे एकः महान् दार्शनिकः शिक्षाविद् इति परिचयः अस्ति, किन्तु एतेषां उपलब्धीनां छायायां तस्य अपरः महत्त्वपूर्णः पक्षः चित्रकलायाः प्रतिभा प्रायः अलक्षितः एव स्थितः, यस्य पर्याप्ता चर्चा न अभवत्।

वस्तुतः एवमेव स्वातन्त्र्य-संग्रामे वीरत्वेन प्रसिद्धस्य विनायक-दामोदर-सावरकर-महोदयस्य क्रान्तिकारि-छविः तथा व्यापक-संघर्षाः जनमानसे अधिकं प्रसिद्धिं प्राप्तवन्तः, किन्तु तस्य महत्त्वपूर्णः ‘भाषाशुद्धि-आन्दोलनम्’ तावत् ख्यातिं न प्राप्नोत् यथा स प्राप्यः आसीत्। तेन देवनागरी-लिपेः आधुनिक-मुद्रण-टङ्कणयोः अनुकूलतायै अनेकाः व्यावहारिकाः विचारा: प्रदत्ताः।

इतिहास-लेखनस्य माध्यमेन औपनिवेशिक-दृष्टिकोणस्य स्पर्धां कृत्वा तेन भारतीय-इतिहासस्य तार्किक-गौरवपूर्णा पुनर्व्याख्या प्रस्तुताऽभवत्। तस्य प्रखर-राष्ट्रवादी-व्यक्तित्वस्य प्रभावेण तस्य बौद्धिकं योगदानं प्रायः अलक्षितम् एव अभवत्। ऐतिहासिक-दृष्ट्या विचारिते मुगल-कालीन-भारते फारसी-अरबी-भाषयोः प्रभुत्वं, तथा औपनिवेशिक-कालस्य अंग्रेजी-वर्चस्वं च कारणभूतं भूत्वा भारतस्य भाषिक-स्तरे महती बाधा अनुभूता।

सप्तदश-शतके छत्रपतिशिवाजीमहाराजमहोदयस्य ‘राजभाषा-नीतिः’ तथा विंशतिशतके सावरकर-महोदयेन प्रवर्तितं ‘भाषाशुद्धि-आन्दोलनम्’ एते प्रमुख-उदाहरणरूपेण दृश्येते, येन भाषिक-अतिक्रमणस्य समस्या प्रतिरुद्धा अभवत्।

सावरकरस्य 1926 तमे वर्षे प्रकाशितं ‘भाषाशुद्धि’ इति ग्रन्थः तस्य आन्दोलनस्य वैचारिकी आधारशिला अभवत्। एषः केवलं व्याकरण-ग्रन्थः नासीत्, अपितु तस्य सांस्कृतिक-राष्ट्रवादस्य एकः महत्त्वपूर्णः स्तम्भः आसीत्। अत्यधिक-विदेशीय-शब्दानां प्रयोगं स बौद्धिक-दासत्वस्य प्रतीकम् इति मन्यते स्म। तेन मराठी-भाषायां प्रविष्टानां अरबी-फारसी-उर्दू-शब्दानां स्थाने संस्कृतनिष्ठ-शब्दानां प्राकृतिक-मूलशब्दानां च प्रयोगाय आह्वानं कृतम्।

तस्य मतम् आसीत् यत् भारतीय-भाषाणां सामर्थ्यवृद्धये तासां मूलं संस्कृतभाषायां निहितम् अस्ति। तथैव तेन स्पष्टं उक्तम् यत् भाषाशुद्धेः उद्देश्यं कस्यचित् अन्ध-विरोधः न, अपितु शब्दानां विवेकपूर्णं चयनम् अस्ति। अन्यभाषाणां श्रेष्ठ-शब्दान् स्वीकर्तुं न कोऽपि निषेधः, किन्तु यत्र देशीय-शब्दाः सुलभाः सन्ति तत्र विदेशी-शब्दानां प्रयोगः न करणीयः।

सावरकरः न केवलं नूतन-शब्द-निर्माणं कृतवान्, अपितु पूर्व-विद्यमानानां शब्दानां पुनर्जीवनं पुनर्परिभाषणं च कृतवान्। यथा—मेयर इत्यस्य ‘महापौरः’, टेलीग्राम ‘तारः’, लाउडस्पीकर ‘ध्वनिवर्धकः’, कॉलेज ‘महाविद्यालयः’, कॉलम ‘स्तम्भः’, स्पेशल-इश्यू इत्यस्य ‘विशेषाङ्कः’, प्रोफेसर ‘प्राध्यापकः’ इत्यादयः शब्दाः तेन प्रचलिताः।

अतिरिक्तं सः पूर्वप्रचलितानां संस्कृत-मराठी-शब्दानां आधुनिक-सन्दर्भे पुनःस्थापनं कृतवान्। यथा—स्कूल् इत्यस्य ‘शाला’, गवर्नन्स् इत्यस्य ‘शासनम्’, हेडमास्टर् इत्यस्य ‘मुख्याध्यापकः’ इत्यादयः शब्दाः।

विश्रामगृहः, प्रशिक्षणम्, संसद्, न्यायालयः, जनपदः, आरक्षणम्, विशेषाधिकारः, अभियन्ता, अनुमोदनम्, प्रतिवेदनम्, परिषद्, राजदूतः, दिनाङ्कः, दिग्दर्शकः इत्यादीनां शब्दानां पुनःप्रयोगे तस्य योगदानं विशेषरूपेण उल्लेखनीयम् अस्ति। सः व्यवहारिक-क्रियान्वयनं प्रमुखं मन्यते स्म तथा स्वभाषणेषु ग्रन्थेषु च विदेशी-शब्दप्रयोगं परित्यक्तवान्।

अतः अद्यतन-राष्ट्रीय-शिक्षा-नीतेः 2020 अनुसारं मातृभाषायां शिक्षणस्य भारतीय-ज्ञान-परम्परायाः च विशेषं महत्त्वं वर्धते, येन सांस्कृतिक-पुनर्जागरणस्य मार्गः प्रशस्तः भवति। अस्मिन् सन्दर्भे सावरकरस्य भाषाशुद्धि-आन्दोलनम् अत्यन्तं प्रासङ्गिकं भवति।

वर्तमान-युगे यदा भारतं वैश्विक-शक्तिरूपेण अग्रे गच्छति, तदा आवश्यकं भवति यत् ज्ञान-निर्माणं स्वभाषासु भवेत्, न केवलं अनुवाद-आश्रयः। अतः शिक्षण-संस्थासु ‘भाषा-नियोजनम्’ इति स्वतंत्रः अकादमिक-विषयः स्थापनीयः।

सावरकरस्य मतानुसारं भाषा केवलं संवादस्य माध्यमं न, अपितु वैचारिक-स्वायत्ततायाः, सांस्कृतिक-स्वावलम्बनस्य, स्वाभिमानस्य च प्रतीकं भवति। तस्य भाषिक-स्वदेशीकरणे योगदानम् अद्वितीयम् अस्ति। तस्य विचाराः साहित्यं च अद्यापि भारतीय-बौद्धिक-जगतः महत्त्वपूर्णं आधाररूपेण स्थितम् अस्ति। तस्य वैज्ञानिक-दृष्टिः भाषिक-योगदानं च तं महान् विचारक-शिक्षाविद् रूपे प्रतिष्ठापयति।

(लेखकः जीवाजी-विश्वविद्यालयस्य वाणिज्य-व्यवसाय-अध्ययनशालायाः विभागाध्यक्षः अस्ति।)

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan