-डॉ. प्रवीण दाताराम गुगनानी

भीलभारिययोः द्वे लोकोक्ती स्तः— भीलाः वदन्ति, “होणे नी रेत, ने खोणे नो डर” इति, भारियाः च वदन्ति— “डोकरी मरिगे त कए घलो, बाकी राकस घर नई देखे” इति। एतयोः जनजातीयलोकोक्त्योः मध्ये लालकिल्लात् प्रकाशितस्य जनजातीयसन्देशस्य सारः निहितः अस्ति। भीललोकोक्तेः अर्थः अस्ति यद् “यस्य समीपे सुवर्णरेणुः नास्ति, तस्य हानिभयम् किमर्थम्?” जनजातीयसमाजस्य कृते एषः चिन्तनप्रवाहः अधुना विस्मृतप्रायः जातः अस्ति। अधुना केवलं भीलसमाजः एव न, अपितु राष्ट्रस्य प्रत्येकः जनजातीयः, वनवासी, गिरिवासी समाजः अपि जानाति यत् तेषां समीपे स्वर्णखान्याः अपेक्षया अपि अधिका समृद्धा सांस्कृतिकपरम्परा अस्ति। अस्य जनजातीयसांस्कृतिकसम्पदः, तेषां वनसम्पदः, तेषां श्रमसम्पदः च अनैतिकदोहनेन बहुधा क्षतिः कृता अस्ति।

भारियलोकोक्तेः अर्थः अस्ति यत् “वृद्धा मृता चेत् अपि कोऽपि दोषः नास्ति, किन्तु राक्षसः गृहस्य मार्गं न पश्येत्।” जनजातीयसमाजः संसदः समक्षं निर्भयतया उद्घोषितवान् यद् “अस्माकं समाजस्य विघटनार्थं विदेशशक्तयः, ईसाइयमतम्, इस्लाममतम्, वामपन्थिविचारकाः च ‘राक्षस’रूपेण यत् रक्तजालं विनिर्मितवन्तः, तत् वयं अधुना सम्यक् ज्ञातवन्तः। अधुना वयं तस्मै स्वगृहस्य मार्गं न दर्शयिष्यामः।”

लालकिल्लात् एषः जनजातीयोद्घोषः निर्गतः— “अधुना दोहनं, शोषणं च न सह्यते। अधुना मतान्तरणं न सह्यते। अधुना सनातनधर्मस्य आलोचना न सह्यते। अधुना अस्माकं भाषा, नृत्यं, सङ्गीतं, पूजापद्धतिः च विकृतरूपेण न स्वीक्रियते।”

दिल्लीस्थिते लालकिल्ले रविवासरे सम्पन्नः विशालः जनजातीयसम्मेलनः केवलं पारम्परिकवेशभूषायाः, मांदलवाद्यस्य, खजरीवाद्यस्य च तालानुसारेण नृत्यस्य सांस्कृतिकवैभवस्य च प्रदर्शनमात्रं नासीत्, अपितु भारतस्य मूलसमाजस्य स्वपरिचयस्य, संस्कृतेः, अधिकाराणां च शङ्खनादः आसीत्।

एषः सम्मेलनः तस्मिन् काले अभवत्, यदा सुदूरवनाञ्चलेषु निवसन् अस्माकं जनजातीयसमाजः जलस्य, वनस्य, भूमेः च सह स्वस्य सनातनसंस्कृतेः रक्षणार्थं चतुर्दिक् संघर्षं करोति।

राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य वैचारिकसंस्थया वनवासीकल्याणाश्रमेण बहुदशकेभ्यः यानि विषयाणि उत्थापितानि, तानि अधुना राष्ट्रियविमर्शस्य केन्द्रे स्थापितानि सन्ति। सम्मेलनस्य सुदृढा भाषा, प्रखरः स्वरः च एतत् स्पष्टतया अवदत् यत् जनजातीयसमाजः अधुना मूकदर्शकः नास्ति, अपितु स्वभाग्यस्य विधाता स्वयं भवितुम् उत्सुकः अस्ति।

लालकिल्लात् वनवासिसमाजेन प्रखरतया “डीलिस्टिंग्” इति प्राचीना मागणी पुनरुद्घोषिता। आरएसएस इति संस्था सदा एव एतत् वदति यत् स्वधर्मं परित्यज्य ईसाइयमतं वा इस्लाममतं वा स्वीकृतवन्तः जनाः अनुसूचितजातिजनजातिवर्गात् बहिष्कर्तव्याः।

ईसाईमिशनरीसंस्थाभिः बहुषु स्थलेषु सरलहृदयान् जनजातीयजनान् प्रलोभनेन, आर्थिकलाभेन, भारेण च मतान्तरितं कृतम्। राष्ट्रे सततम् प्रचलितेन एतेन षड्यन्त्रपूर्णेन मतान्तरणेन झारखण्डे, छत्तीसगढे, पूर्वोत्तरराज्येषु च बहवः उदाहरणानि दृश्यन्ते, यत्र धर्मान्तरिताः जनाः द्विविधलाभं प्राप्नुवन्ति। ते एकतः अल्पसंख्यकत्वेन शासकीययोजनानां तथा विदेशेभ्यः आगच्छन्तीनां विशालधनराशीनां लाभं प्राप्नुवन्ति, अपरतः जनजातीयआरक्षणस्य आधारेण आईएएस्, आईपीएस् इत्यादिषु उच्चपदेषु स्थित्वा विदेशीयकार्यसूचीनां कार्यान्वयनं कुर्वन्ति। एतत् कटुसत्यम् अस्ति यत् स्वमूलसंस्कृतौ स्थिताः वास्तविकवनवासिनः अद्यापि सुविधाभ्यः वञ्चिताः सन्ति। सम्मेलनस्य मध्ये स्पष्टतया उक्तं यत् “यः स्वसंस्कृतिं, पूर्वजदेवताः च परित्यक्तवान्, सः जनजातीयः इति कथयितुं योग्यः नास्ति।”

केषुचित् वर्षेषु राष्ट्रे बहवः प्रायोजिताः ‘टूलकिट्’ समूहाः सक्रियाः सन्ति, ये जनजातीयसमाजं भ्रमयन्ति यत्— “यूयं हिन्दवः न, अतः जनगणनापत्रे स्वं हिन्दु इति मा लिखत।” लालकिल्लात् जनजातीयसमाजेन अस्य कथनस्य प्रखरतया खण्डनं कृतम्। एषः षड्यन्त्रः वस्तुतः भारतस्य मूलाधारान् दुर्बलान् कर्तुम् अस्ति। जनजातीयसमाजः प्रकृतिपूजकः अस्ति, सनातनधर्मस्य आत्मा अपि प्रकृतिपूजा एव अस्ति। वयं तुलसीं, पीपलवृक्षं, सूर्यं, नदीं, गोवर्धनं च पूजयामः, अस्माकं वनवासीभ्रातरः ‘बूढ़ादेव’, ‘बड़ादेव’ तथा वनानि पूजयन्ति। शब्दानाम् अन्तरम् अस्ति, भावः तु एकः एव। भगवान् रामस्य वनवासकाले निषादराजः, शबरी, वानरभालूकाः च तस्य सहचराः अभवन्। भगवान् शिवः अपि ‘किरात’रूपं धारयति। अतः जनजातीयसमाजं सनातनधर्मात् पृथक् प्रदर्शयितुं प्रयत्नः गम्भीरः भूराजनैतिकः षड्यन्त्रः अस्ति। एषः भारतस्य अन्तः “सांस्कृतिकविभाजनस्य” आधारनिर्माणस्य प्रयासः अस्ति।

दिल्लीस्थितात् अस्मात् मञ्चात् वक्तारः झारखण्डस्य संथालपरगणायाः, छत्तीसगढस्य बस्तरविभागस्य च विशेषरूपेण उल्लेखं कृत्वा “लवजिहाद्” तथा “लैण्डजिहाद्” इत्येतयोः अत्यन्तविषाक्तं घातकं च स्वरूपम् उद्घाटितवन्तः।

असमराज्यस्य झारखण्डस्य च सीमावर्तीप्रदेशेषु बाङ्ग्लादेशीयावैधप्रवेशिभिः तथा विशेषसमुदायस्य जनैः जनजातीयस्त्रीणां प्रलोभनेन अथवा बलात् निकाहकरणस्य घटनाः तीव्रतया वर्धन्ते। एषा प्रवृत्तिः मध्यप्रदेशादिषु राज्येषु अपि तीव्रतया वर्धते।

यतः विधिपूर्वकं कश्चन अजनजातीयः जनजातीयभूमिं क्रेतुं न शक्नोति, अतः अस्य नियमस्य उल्लङ्घनार्थं जनजातीयकन्याः साधनरूपेण प्रयुज्यन्ते। निकाहानन्तरं भूमिः तस्याः स्त्रियाः नाम्ना स्थानान्तरिता भवति, परोक्षतया तस्याः भूमेः नियन्त्रणं तस्मिन् समुदायस्य अधीनं भवति। झारखण्डस्य रुबिका पहाडिन तथा अंकिता सिंह इत्येतयोः कन्ययोः उदाहरणानि अद्यतनानि सन्ति। एतत् केवलं सामाजिकापराधः न, अपितु योजनाबद्धा सामरिकजनसाङ्ख्यिकीययुद्धनीतिः अस्ति, या भविष्ये राष्ट्रस्य सुरक्षायै महान् संकटः भवितुम् अर्हति।

वनवासीकल्याणाश्रमस्य प्रेरणया एव मध्यप्रदेशे ‘पञ्चायत् उपबन्धः (अनुसूचितक्षेत्रेषु विस्तारः) अधिनियमः’ अर्थात् पेसा-नियमः सम्यक् प्रकारेण कार्यं करोति। पेसा-नियमः जनजातीयसमाजाय जलस्य, वनस्य, भूमेः च सार्वभौमत्वाधिकारं ददाति। किन्तु दुःखस्य विषयः अस्ति यत् अनेकासु राज्येषु नियमाणां निर्माणाभावात् अथवा राजनैतिकेच्छाशक्तेः न्यूनतया एषः नियमः केवलं पत्रेषु एव सीमितः जातः। सम्मेलनस्य मध्ये मागणी कृता यत् वनखनिजानां नीलामी, उद्योगानां कृते भूम्यधिग्रहणं, स्थानीयविवादानां निवारणं च ग्रामसभायाः अनुमतिं विना न भवेत्। तेन सह, शासकीयसेवासु शिक्षायां च प्राप्तस्य आरक्षणस्य लाभः सुदूरप्रदेशेषु स्थिताय अन्तिमजनाय कथं प्राप्नुयात्, इत्यर्थं नीतिसरलतायाः आवश्यकता अपि प्रतिपादिता।

दिल्लीमध्ये सम्पन्नः एषः जनजातीयसम्मेलनः केवलं मागणानां, परिवादानां, आवेदनानां च प्रकटीकरणं नासीत्, अपितु आत्मनिर्भरत्वस्य स्वाभिमानस्य च घोषणापत्रम् आसीत्। भगवान् बिरसामुण्डा, टण्ट्याभील, रानीदुर्गावती, जतरा भगत इत्यादीनां महानुभावानां विरासतां स्मृत्वा एतत् संकल्पितं यत् अधुना जनजातीयसमाजः स्वपरिचयेन सह किमपि सहमतिं न करिष्यति।

अधुना कालः आगतः यत् शासनानि, न्यायपालिका, नागरिकसमाजः च एतासां चिन्तानां गम्भीरतया विचारं कुर्युः। “डीलिस्टिंग” इति मागणी उपेक्षितुं न शक्यते, न च “लवजिहाद्” अथवा मिशनरीषड्यन्त्राणि “धर्मनिरपेक्षता” इति दृष्ट्या उपेक्षितुं युक्तम्। स्वमूलानां प्रति पुनरागच्छन् सजगः अयं वनवासिसमाजः अधुना राष्ट्रस्य मुख्यधारायै दिशं दातुं समर्थः अस्ति। यदि वयं अद्य तेषां जलस्य, वनस्य, भूमेः, सर्वाधिकं च तेषाम् ‘अस्मिता’याः रक्षणे विफलाः भवेम, तर्हि इतिहासः अस्मान् कदापि न क्षमिष्यति। एषः सम्मेलनः आधुनिकभारते नूतनस्य “उलगुलान” तन्नाम क्रान्तेः शङ्खनादः अस्ति, यस्य घोषः नीतिनियन्तृभिः दीर्घकालं यावत् श्रवणीयः भविष्यति।।

(लेखक, स्वतंत्र टिप्पणीकार हैं।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani