इतिहास-पृष्ठेषु ०७ मई-दिनाङ्कः भारतीय-साहित्य-संस्कृतेः कृते अत्यन्तं गौरवपूर्णः मन्यते। अस्मिन् एव दिने वर्षे १८६१ तमे महान् कविः, साहित्यकारः, दार्शनिकः च रवीन्द्रनाथ-टैगोर-महाशयः जातः। सः भारतीय-साहित्यस्य दृढः स्तम्भः इव परिगण्यते, यस्य योगदानं केवलं देशपर्यन्तं न सीमितम्, अपितु सम्पूर्णं विश्वं भारतीय-संस्कृतेः परिचयं प्रापितवान्।

रवीन्द्रनाथ-टैगोरः बहुमुखी-प्रतिभायाः धनी आसीत्। सः केवलं कविः न, अपि तु लघुकथाकारः, गीतकारः, संगीतकारः, नाटककारः, निबन्धकारः, चित्रकारः च आसीत्। तस्य रचनासु मानवीय-संवेदनानां, प्रकृतेः, जीवन-दर्शनस्य च गम्भीरं दृश्यं दृश्यते। तस्य कृतयः अद्यापि साहित्य-प्रेमिणां मध्ये तादृशी एव लोकप्रियाः सन्ति, यथा तस्य समये आसन्।तस्य सर्वाधिक-प्रसिद्धा कृतिः ‘गीताञ्जलिः’ अस्ति, या तस्मै अन्ताराष्ट्रिय-ख्यातिं दत्तवती। अस्याः कृते सः वर्षे १९१३ तमे साहित्यस्य नोबेल-पुरस्कारं प्राप्तवान्। सः एतत् सम्मानं प्राप्तवान् प्रथमः अ-यूरोपीय-व्यक्तिः आसीत्, यत् भारतस्य कृते गौरवस्य विषयः अभवत्। रवीन्द्रनाथ-टैगोरः न केवलं साहित्य-क्षेत्रे, अपि तु शिक्षा-समाज-सुधारयोः अपि महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवान्। तेन शान्तिनिकेतनस्य स्थापना कृता, यत् अनन्तरं विश्वभारती-विश्वविद्यालयरूपेण विकसितम्।

रवीन्द्रनाथ-टैगोरः भारतीय-राष्ट्रगानस्य ‘जन-गण-मन’ इत्यस्य रचयिता अपि ज्ञायते, यत् देशस्य एकता-विविधतयोः प्रतीकः अस्ति। तदतिरिक्तं तेन बाङ्ग्लादेशस्य राष्ट्रगानं ‘आमार-सोनार-बाङ्ग्ला’ अपि रचितम्, यत् तस्य वैश्विक-परिचयं अधिकं सुदृढं करोति।

०७ मई-दिवसः अस्मान् रवीन्द्रनाथ-टैगोरस्य अद्भुत-योगदानं स्मर्तुं, तस्य परम्परया प्रेरणां ग्रहीतुं च अवसरं ददाति। तस्य रचनाः विचाराः च अद्यापि समाजं नूतन-दिशां प्रदातुं समर्थाः सन्ति।

महत्त्वपूर्ण-घटनाचक्रम्

१६६३ — प्रसिद्ध-नाटककारेण थॉमस-किलिग्रू-नाम्ना निर्मितस्य रॉयल-नाट्यगृहस्य लण्डन-नगरे उद्घाटनम् अभवत्।१९१२ — कोलम्बिया-विश्वविद्यालयेन विभिन्न-श्रेणीषु पुलित्जर-पुरस्कार-प्रदान-योजनायाः अनुमोदनं कृतम्। अस्य स्थापना जोसेफ-पुलित्जर-नाम्ना कृता।१९२८ — ब्रिटेन-देशे स्त्रीणां मतदान-आयुः ३० वर्षेभ्यः न्यूनीकृत्य २१ वर्षाणि कृता।१९४५ — जर्मनी-देशस्य जनरल गुस्ताव-जोड्ल-नाम्ना आत्मसमर्पण-पत्रेषु हस्ताक्षरं कृतम्, येन यूरोपे षट्-वर्षपर्यन्तं प्रवृत्तस्य युद्धस्य अन्तः अभवत्।१९४६ — इबुका-मसारू तथा मोरिता-ओकियो-नामकाभ्यां जापान-देशे ‘सोनी-कोरपोरेशन’-नाम्नः उपभोक्ता-विद्युत-उत्पादन-सम्बद्ध-समूहस्य स्थापना कृता।१९५२ — समाकलित-परिपथस्य (इंटिग्रेटेड-सर्किट) अवधारणा प्रथमवारं जियोफ्रे-डमर-नाम्ना प्रकाशिताऽभवत्।१९५६ — ब्रिटेन-देशस्य विदेश-मन्त्रिणा धूम्रपान-विरोधि-अभियानानां निषेधः कृतः।१९७३ — ईटानगर-नगरं अरुणाचल-प्रदेशस्य नूतन-राजधानीरूपेण निर्मातुं कार्यस्य आरम्भः अभवत्।१९७६ — एलेक्जेण्डर-ग्राहम्-बेल-नाम्ना स्वस्य ‘दूरभाष’-आविष्कारस्य पेटेण्ट् प्राप्तम्।१९८२ — आईबीएम-समूहेन पीसी-डीओएस १.१ संस्करणं प्रकाशितम्।१९८९ — सलमान-रुश्दी-विरुद्धं ईरान-देशे फतवा-निर्गमनानन्तरं ब्रिटेन-ईरान-देशयोः राजनैयायिक-सम्बन्धाः विच्छिन्नाः।१९९९ — स्कॉटलैण्ड-देशे संसदीय-निर्वाचनेषु लेबर-पक्षस्य विजयः अभवत्।२००० — व्लादिमीर-पुतिन-नामकः रूस-देशस्य राष्ट्रपतिरूपेण कार्यभारं स्वीकृतवान्।२००१ — ईरान-देशस्य पूर्वोत्तरे भागे महान् जलप्रवाहः अभवत्।२००१ — पोप-जॉन-पॉल-नामकः सीरिया-देशस्य ऐतिहासिक-भ्रमणं कृतवान्।२००२ — गुजरात-हिंसाविषये अन्ताराष्ट्रिय-धार्मिक-स्वातन्त्र्य-आयोगेन गम्भीरा चिन्ता व्यक्ता।२००२ — चीन-देशस्य ‘नॉर्दर्न-एयरलाइन्स्’-विमानस्य दुर्घटनायां ११२ जनानां मृत्युर्भवति स्म।२००४ — नेपाल-देशस्य प्रधानमन्त्री सूर्य-बहादुर-थापा त्यागपत्रं दत्तवान्।२००८ — व्लादिमीर-पुतिन-नामकः पुनः राष्ट्रपतिरूपेण शपथं गृहीतवान्। पाकिस्तान-देशेन ‘हत्फ़-८’-नामकस्य परमाणु-क्षमता-युक्तस्य क्षेपणास्त्रस्य परीक्षणं कृतम्।२०१२ — व्लादिमीर-पुतिन-नामकः तृतीयवारं राष्ट्रपतिपदे शपथं गृहीतवान्।२०१५ — ब्रिटेन-देशस्य आम-निर्वाचनेषु डेविड-कैमरून-नामकः पुनः प्रधानमन्त्री अभवत्।

जन्म

१९६८ — केशव-प्रसाद-मौर्यः — भारतीय-जनता-पक्षस्य राजनेता।१९१२ — पन्नालाल-पटेलः — प्रसिद्धः गुजराती-साहित्यकारः।१९१० — शान्तिदेव-घोषः — लेखकः, गायकः, अभिनेता, नर्तकः च।१८६१ — रवीन्द्रनाथ-टैगोरः — नोबेल-पुरस्कार-विजेता कविः।१८८० — पाण्डुरङ्ग-वामन-काणे — महान् संस्कृतविद्।१८९३ — परमहंस-योगानन्दः — भारतीय-गुरुः।१८८९ — एन. एस्. हार्डिकरः — स्वतन्त्रता-सैनिकः।

निधनम्

१९२४ — अल्लूरी-सीताराम-राजू — स्वतन्त्रता-सैनिकः।१९५२ — परमहंस-योगानन्दः।२००१ — प्रेम-धवनः — प्रसिद्धः गीतकारः।२०२१ — वनराज-भाटिया — संगीतकारः।

महत्त्वपूर्ण-अवसराः

रवीन्द्र-जयन्ती (रवीन्द्रनाथ-टैगोरस्य जन्मदिवसः)सीमा-मार्ग-सङ्घटनस्य स्थापना-दिवसःविश्व-एथलेटिक्स-दिवसः

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता