कुमार-दीक्षित: -

प्रकृतिः संस्कृत्या सह साक्षात्सम्बद्धा अस्ति। प्रकृतिः सदा विद्यमाना, सर्वेभ्यः कर्तृभ्यः पूर्वमेव स्थिता भवति। प्रकृतौ परिवर्तनं पर्यावरणस्य असन्तुलनम् एव। सम्पूर्णविश्वस्य समक्षं पर्यावरणसन्तुलनस्य महती समस्या अस्ति। विश्वे भौतिकसंसाधनानि वर्धितानि, तानि एव प्रकृतेः अनुपमं सौन्दर्यं क्षतविक्षतं कुर्वन्ति। प्रकृतिसौन्दर्येण मनुष्यस्य सौन्दर्यमपि सम्बद्धम् अस्ति, तेन जीवनं सम्भवति।

विविधजलवायुषु देशेषु क्षेत्रेषु च मनुष्याणां स्वरूपभेदः दृश्यते—केषाञ्चित् वर्णः श्वेतः, केषाञ्चित् कृष्णः, केषाञ्चित् ताम्रवर्णः। कस्यचित् नेत्राणि सुन्दराणि, कस्यचित् मृगनयनीवत्, कस्यचित् नासिकासौन्दर्यम् इति। मनुष्यशरीरं प्रकृत्यनुसारं विकासं प्राप्नोति।

डार्विनस्य मतम् अस्ति यत् मनुष्याणां वानराणां च पूर्वजः एकः आसीत्, ये क्रमशः विकासं प्राप्य मनुष्याः अभवन्। अन्यत् मतम् अस्ति यत् जलजीविभ्यः अमीबादिभ्यः मनुष्यपर्यन्तं विकासः अभवत्। सनातनधर्मे अवतारसिद्धान्तः अस्ति—मत्स्यः, कूर्मः, वराहः, नरसिंहः, वामनः, परशुरामः, रामः, कृष्णः इति विकासक्रमवत् अवताराः वर्णिताः।

गर्मी-शीतयोः प्रभावः मनुष्यशरीरे स्पष्टं दृश्यते। अस्माकं आचरणं प्रकृत्यनुकूलं भवितव्यम्, किन्तु अद्य तद् न दृश्यते। विज्ञानं प्राकृतिकनियमानां अवहेलनां करोति इति प्रतीतम्। नद्यः प्रदूषिताः, तासां जलं पेयम् न भवति। वैदिकसभ्यता सिन्धुनदीतीरे विकसिताऽभवत्, तत्र नद्यः मातृवत् पूजिताः।

वैदिकसंस्कृतौ सूर्यः, चन्द्रः, अग्निः, जलम्, वायुः, वनस्पतयः च देवत्वेन स्तूयन्ते। ऋग्वेदे प्रकृतिः माता, ऋतम् च विश्वस्य नियमः इति प्रतिपादितम्। अथर्ववेदे भूमिः माता इति उक्तम्—“भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः” इति भावः। यजुर्वेदे पञ्चमहाभूतानि वर्णितानि—भूमिः, जलम्, अग्निः, वायुः, आकाशः।

श्रीमद्भगवद्गीतायां प्रकृतिः द्विविधा—अपरा प्रकृतिः (जडरूपा) तथा परा प्रकृतिः (चेतना)। त्रिगुणाः अपि उक्ताः—सत्त्वम्, रजः, तमः।

वैज्ञानिकानां मतानुसारं पृथिव्याः तापमानं वर्धते, हिमनदाः द्रवन्ति, समुद्रस्तरः उन्नीयते, तेन तटीयप्रदेशेषु संकटः सम्भाव्यः। किन्तु मानवः चेतनां न गृह्णाति इति प्रश्नः उद्भवति।

नद्यः यदा दूषिताः भवन्ति तदा मत्स्यादयः जीवाः नश्यन्ति। प्लास्टिकादिभिः रासायनिकपदार्थैः जलं विषवत् भवति। औद्योगिकप्रदूषणं नदीनां जीवनं नाशयति। तथापि मानवः एतस्मिन् विषये पर्याप्तं जागरूकः नास्ति।

अशिक्षिताः अपि जनाः प्रकृतिं मातृवत् पूजयन्ति, किन्तु आधुनिकशिक्षिताः विकासनाम्ना प्रकृतिं विनाशयन्ति इति विरोधाभासः दृश्यते। पूर्वजाः वृक्षपूजनं, नदीपूजनं, वनपूजनं कुर्वन्ति स्म—पीपल, वट, नीम, तुलसी इत्यादयः पूज्याः आसन्।

आधुनिकयुगे प्लास्टिकनिर्माणेन, यन्त्रप्रयोगेन, औद्योगिकीकरणेन च प्रकृतिः क्षीयते। विकासस्य नाम्ना विनाशः भवति इति चिन्ता वर्तते। विज्ञानं अपि अस्त्रशस्त्रनिर्माणेन विश्वे अस्थिरतां वर्धयति।

प्रथमः पर्यावरणसम्मेलनः १९७२ तमे वर्षे अभवत्। संयुक्तराष्ट्रस्य मतम् अस्ति यत् स्वच्छपर्यावरणे जीवनं मानवस्य मौलिकाधिकारः अस्ति। तथापि पालनं दुर्लभम्।

अन्ते, प्रकृतिः एव सर्वस्य मूलम् अस्ति। सा माता, पिता, पालिका च अस्ति। प्रकृतिः एव सर्वत्र व्याप्यते। तस्यै पुनः पुनः नमः।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan