Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
- डॉ. मयंक चतुर्वेदी
भारतस्य विकसितराष्ट्रत्वस्य स्वप्नं तदैव साकारं भवितुं शक्नोति यदा देशस्य युवाशक्तिः सुरक्षिताः, स्वस्थाः तथा उत्पादकाः भविष्यन्ति। अत एव केन्द्रसर्वकारेण सम्प्रति मादकद्रव्यविरोधी संघर्षः केवलं विधिव्यवस्थायाः विषयः न मन्यते, अपितु राष्ट्रियसुरक्षायाः, सामाजिकस्थैर्यस्य तथा भाविसंततीनां संरक्षणस्य व्यापकः अभियानः इति परिगण्यते। एतस्यैव चिन्तनस्य आधारेण प्रकाशितं मादकद्रव्यनियन्त्रणदृष्टिपत्रं २०२६ तः २०२९ पर्यन्तम् एतत् सूचयति यत् अधुना कार्यवाह्याः लक्ष्यं सम्पूर्णस्य नार्कोपरितन्त्रस्य समूलोच्छेदनम् अस्ति।
गतवर्षेषु एतत् स्पष्टतया ज्ञातं यत् मादकद्रव्यव्यापारस्य सम्बन्धाः आतङ्कवादेन, हवालावित्तव्यवस्थया, सङ्गठितापराधैः, सीमापारतस्कर्या तथा डिजिटलापराधैः सह सुदृढतया सम्बद्धाः सन्ति। एवं सति यदि कार्यवाही केवलं लघुतस्करपर्यन्तं सीमिता भवेत् तर्हि समस्यायाः स्थायिसमाधानं सम्भवं न भवति। सर्वकारेण अस्य दुर्बलतायाः सम्यक् परिज्ञानं कृत्वा अधुना डिटेक्ट डिसरप्ट डिस्ट्राय इति नवीनः कार्यमन्त्रः स्वीकृतः। अस्य कार्यपद्धतेः अभिप्रायः अस्ति यत् प्रथमं सम्पूर्णस्य जालस्य परिचयः भविष्यति, ततः तस्य आपूर्तिशृङ्खला वित्तीयतन्त्रं च विच्छिद्यते, अनन्तरं सम्पूर्णस्य अपराधिजालस्य स्थायी समूलविनाशः क्रियते।
अस्याः नवीननीतेः प्रमुखविशेषता एषा अस्ति यत् अस्याम् अपराधिनः एव न, अपितु तेषां आर्थिकसंरचनापि लक्ष्यीकृता अस्ति। अधुना केवलं मादकद्रव्याणां जप्तिः पर्याप्ता न मन्यते। हवालाजालम्, क्रिप्टोमुद्रया क्रियमाणाः वित्तीयव्यवहाराः, डार्कनेटमाध्यमेन सञ्चालितः व्यापारः, बैंकलेखाः तथा अवैधसम्पत्तयः अपि कार्यवाह्याः परिधौ समाविष्टाः सन्ति। अनेन स्पष्टं भवति यत् सर्वकारस्य उद्देश्यं मादकद्रव्यअपराधिजालस्य आर्थिकाधारं भङ्क्तुं तथा अस्य व्यापारस्य असम्भवत्वं सुनिश्चितं कर्तुम् अस्ति।
अद्य मादकद्रव्यतस्कर्याः स्वरूपमपि तीव्रतया परिवर्तते। ड्रोनयानानां माध्यमेन सीमापारं खेपप्रेषणम्, सामुद्रिकमार्गाणाम् उपयोगः, पात्रतस्करी, अन्तर्जालाधारितजालम् तथा डार्कवेबमाध्यमेन अवैधव्यापारः इत्यादयः चुनौतीरूपाः विषयाः पारम्परिकपुलिसव्यवस्थया समाधानं न प्राप्नुवन्ति। अतः दृष्टिपत्रे कृत्रिमबुद्धिमत्ता, वास्तविकसमयदत्तांशविनिमयः, प्रौद्योगिकीआधारितगुप्तसूचनातन्त्रम्, अपराधमानचित्रणम् तथा आधुनिकनिगराणीप्रणालीभ्यः विशेषमहत्त्वं प्रदत्तम्। अयं परिवर्तनः दर्शयति यत् सर्वकारः अधुना अपराधिभ्यः सदैव अग्रे स्थित्वा कार्यं कर्तुं रणनीतिं स्वीकृतवान्।
अस्य अभियानस्य अन्या अपि उल्लेखनीया विशेषता अस्ति यत् अस्मिन् केवलं कठोरता न, अपितु संवेदनशीलतापि दृश्यते। गृहमन्त्री अमितशाहः स्पष्टतया उक्तवान् यत् मादकद्रव्यअपराधिजालस्य विरुद्धं कार्यवाही अत्यन्तं कठोरा भविष्यति, किन्तु मादकव्यसनस्य शिकाराः युवानः अपराधिनः इति न मन्यन्ते, अपितु पीडिताः इति स्वीकृत्य तेषां पुनर्वासाय समानं महत्त्वं प्रदास्यते। एषः सन्तुलितदृष्टिकोणः नितान्तमावश्यकः, यतः मादकद्रव्यविरोधे स्थायिसफलता केवलं अपराधिग्रहणेन न, अपितु समाजस्य व्यसनमुक्तिकरणेन एव प्राप्यते।
एवं वक्तुं शक्यते यत् सर्वकारस्य चतुःस्तम्भाधारिता कार्ययोजना एतामेव व्यापकचिन्तनधारां प्रतिपादयति। प्रभावीप्रवर्तनम्, कृत्रिममादकद्रव्याणां तथा रासायनिकद्रव्याणां नियन्त्रणम्, मादकद्रव्योपभोगस्य न्यूनीकरणम्, पुनर्वासः तथा संस्थागतक्षमतावर्धनम् इत्येतेषां सर्वेषां पक्षाणां समानमहत्त्वेन समावेशः कृतः अस्ति। अनेन स्पष्टं भवति यत् सर्वकारः समस्यायाः सामाजिकमनोवैज्ञानिकपक्षयोरपि समानरूपेण कार्यं कर्तुम् इच्छति।
राज्यानां भूमिकाविषये अपि सर्वकारेण स्पष्टः सन्देशः प्रदत्तः अस्ति। मादकद्रव्यविरोधी संघर्षः केवलं केन्द्रसर्वकारेण जेतुं न शक्यते। प्रतिमादकद्रव्यकार्यबलस्य अधिकसंसाधनप्रदानम्, विविधाभिकरणानां मध्ये श्रेष्ठसमन्वयः, सुदृढाभियोगपत्रनिर्माणम् तथा उत्तरदायिव्यवस्थायाः सुदृढीकरणम् इत्यादिषु विशेषबलं दत्तम् अस्ति। एतत् दर्शयति यत् अधुना परिणामाधारितकार्यसंस्कृतेः विकासः लक्ष्यीकृतः अस्ति। यदि राज्यानि एतां व्यवस्थां प्रभावीरूपेण प्रवर्तयिष्यन्ति तर्हि मादकद्रव्यअपराधिजाले निरन्तरं दबावः स्थापयितुं शक्यते।
विशेषएनडीपीएस न्यायालयानां स्थापनायाः विषये प्रदत्तः बलविन्यासः अपि स्वागतार्हः अस्ति। बहुषु प्रकरणेषु वर्षाणि यावत् न्यायप्रक्रिया विलम्बिता भवति, तेन अपराधिनां मनोबलं वर्धते। यदि अनुसन्धानस्य सह त्वरितन्यायनिर्णयः शीघ्रदण्डप्रदानं च सुनिश्चितं भविष्यति तर्हि तस्य व्यापकः मनोवैज्ञानिकः प्रभावः भविष्यति तथा मादकद्रव्यव्यापारे संलग्नेषु जनेषु विधेः भयम् अधिकं वर्धिष्यते।
सीमाभ्यः आरभ्य ग्रामपर्यन्तं निगराणीव्यवस्थां सुदृढां कर्तुं सर्वकारेण या योजना निर्मिता सा अपि महत्त्वपूर्णा अस्ति। सीमावर्तीग्रामेषु, बन्दरगाहेषु, विमानस्थानकेषु, रेलस्थानकेषु तथा संवेदनशीलजनपदेषु प्रौद्योगिकीआधारितनिगराण्याः तथा सामुदायिकपुलिसव्यवस्थायाः विस्तारः एतत् सूचयति यत् अधुना तस्कर्याः सर्वेषु सम्भाव्यमार्गेषु सततदृष्टिः स्थाप्यते। तेन सह अवैधअहिफेनकृषेः तथा अन्यमादकवनस्पतीनां उत्पादनस्य विरुद्धं प्रवर्धमाना कार्यवाही अपि दर्शयति यत् सर्वकारः उत्पादनस्रोतसि अपि समानकठोरतां पालनं करोति।
मादकद्रव्यविरोधे समाजस्य सहभागितां अभियानस्य आधाररूपेण स्थापयितुं यत् निर्णयः कृतः सः अपि दूरदर्शी उपक्रमः अस्ति। यदि मातापितरौ, शिक्षकाः, शिक्षणसंस्थानानि, युवसङ्घटनानि तथा सामाजिकसंस्थाः अस्मिन् सङ्घर्षे सक्रियतया सहभागित्वं वहन्ति तर्हि मादकद्रव्याणां मागः स्वयमेव न्यूनीभविष्यति। यतः कस्यापि अवैधव्यापारस्य प्रमुखाधारः तस्य माग एव भवति। समाजः यदा मादकद्रव्यविषये जागरूकः भविष्यति तदा तस्करजालानि अपि शनैः शनैः दुर्बलानि भविष्यन्ति।अस्मिन् विषये गतवर्षाणां सांख्यिकतथ्यानि अपि सूचयन्ति यत् कार्यवाह्याः परिधिः निरन्तरं विस्तृतः अभवत्। अभिलेखीयपरिमाणे मादकद्रव्याणां जप्तिः, लक्षाधिकप्रकरणानां पञ्जीकरणम्, बहुसंख्यकानाम् अपराधिनां ग्रहणम्, अवैधकृषेः विनाशः तथा सहस्रकोटिरूप्यकमूल्यानां मादकद्रव्याणां विनष्टीकरणम् एतत् प्रतिपादयति यत् सर्वकारेण एषा परिस्थितिः प्राथमिकतया स्वीकृता अस्ति। अधुना षट्सहस्रकोटिरूप्यकाधिकमूल्यानां मादकद्रव्याणां विनष्टीकरणस्य नूतनम् अभियानम् अस्याः प्रतिबद्धतायाः अधिकं सुदृढीकरणं करोति।
निःसन्देहं मादकद्रव्यवर्जितभारतस्य लक्ष्यं केवलं सर्वकारीययोजनाभिः साधयितुं न शक्यते। अस्य सिद्धये विधिव्यवस्था, प्रौद्योगिकी, न्यायव्यवस्था, सामाजिकजागरूकता, जनसहभागिता तथा अन्ये सर्वे आवश्यकोपायाः एकस्मिन् समये समन्वितरूपेण प्रवर्तनीयाः। मादकद्रव्यनिवारणाय यत्किमपि आवश्यकं भवति तत्सर्वं प्रत्येकस्मिन् क्षेत्रे प्रभावीरूपेण क्रियान्वितं भवेत्।
डिटेक्ट डिसरप्ट डिस्ट्रानिमित्तम् इति नूतना रणनीतिः एतस्य समग्रदृष्टिकोणस्य परिचायिका अस्ति। यदि एषः मार्गचित्रः पूर्णप्रतिबद्धतया, दृढसमन्वयेन च कार्यरूपेण परिणमिष्यति तर्हि आगामिवर्षेषु भारतं मादकद्रव्यअपराधिजालस्य विरुद्धं निर्णायकविजयं प्राप्स्यति इति आशा अस्ति। तदैव विकसितभारतस्य सङ्कल्पः दृढसामाजिकाधारेण यथार्थरूपेण साकारः भविष्यति।
(लेखको, हिन्दुस्थान समाचारेण संबद्धः ।)
---------------
हिन्दुस्थान समाचार / Dheeraj Maithani