– सुमित-गर्गः

सूचना प्राप्ता यत् काकभुशुण्डिः “लुप्तः” अभवत्। कतिपयदिनानन्तरं तु स्पष्टम् अभवत् यत् सः पुनः प्राप्तः। वस्तुतः अत्र आश्चर्यजनकं किमपि नासीत्। यः अजरः, अमरश्च अस्ति, सः कथं नाम “लुप्तः” भवेत्? यः स्वयं भगवत: शिवस्य प्रियः शिष्यः आसीत्, येन च गरुडाय समग्रा रामकथा श्राविता, तस्य चिरञ्जीविनः काकभुशुण्डेः लोपः कथं सम्भवः? एतत् केवलं कालस्य प्रश्नः आसीत् यत् सत्यं प्रकाशं गच्छेत्, अन्ततः तत् प्रकाशितमेव। वस्तुतः काकभुशुण्डेः “लुप्तत्वस्य” वार्ता एव अत्यन्तं विचित्रा आसीत्। श्रीरामचरितमानसे स्वयं काकभुशुण्डिः वदति—

तब तब जाइ राम पुर रहऊँ। सिसुलीला बिलोकि सुख लहऊँ॥पुनि उर राखि राम सिसुरूपा। निज आश्रम आवउँ खगभूपा॥

अस्य भावार्थः— “तदा तदा अहं श्रीरामस्य नगरीं गत्वा तस्य बाललीलां दृष्ट्वा सुखम् अनुभवानि। ततः श्रीरामस्य बालरूपं हृदि निधाय स्वाश्रमं प्रत्यागच्छामि, हे खगराज!” अतः काकभुशुण्डिः सर्वदा अयोध्यायामेव न तिष्ठति; प्रभोः बाललीलां दृष्ट्वा पुनः स्वाश्रमं प्रतिनिवर्तते। एषः तस्य सनातनः स्वभावः।

प्रश्नः प्रतिमायाः न, अपितु मिथ्यारोपस्य

अस्य सम्पूर्णस्य प्रकरणस्य मूलम् एकः आरोपः आसीत्—यत् काकभुशुण्डेः रजत-प्रतिमा मन्दिर-परिसरात् लुप्ता, तस्य पृष्ठे च मन्दिर-न्यासस्य काचित् प्रमादिता वा संलिप्तता वा वर्तते। अन्वेषणं कृतम्, प्रतिमा च शीघ्रमेव प्राप्ता।

किन्तु वास्तविकः प्रश्नः प्रतिमायाः नासीत्। वास्तविकः प्रश्नः तेषां जनानाम् अस्ति, येषां द्वारा श्रीराम-मन्दिर-न्यासस्य विरुद्धं प्रतिमा-चौर्यस्य निराधारः मिथ्यारोपः कृतः। अधुना यदा सत्यं सर्वेषां समक्षं प्रकाशितम्, तदा ते आरोपकर्तारः कुत्र सन्ति? येन प्रकारेण मुखररूपेण आरोपः कृतः, तेनैव प्रकारेण सार्वजनिक-क्षमायाचनम् अथवा स्पष्टीकरणमपि अपेक्षितम् आसीत्। परन्तु ते मौनमेव आश्रितवन्तः। एतदेव मौनं बहु किमपि कथयति।

चौराः धर्मस्थानानि न पश्यन्ति

यत् दानपेटिकायाः धनचौर्यस्य आशङ्का व्यक्ता, तत्र स्मर्तव्यं यत् चौराः धर्मस्थानानि न पश्यन्ति। अपराधिनः अन्तःकरणे न श्रद्धा, न आस्था। अतः तेषां प्रति एषा अपेक्षा व्यर्था यत् ते श्रीराम-मन्दिरस्य पवित्रतां मर्यादां वा रक्षेयुः। चोरस्य दृष्टौ सुवर्णं केवलं सुवर्णमेव, तत् गर्भगृहे भवतु वा कोशागारे। एषः अपराध-मनोविज्ञानस्य सामान्यः सिद्धान्तः। एतादृशेषु अपराधेषु विधिना दण्डः विहितः अस्ति, अपराधः सिद्धे दोषिणः तस्य फलम् अवश्यमेव प्राप्स्यन्ति।

मिथ्यारोपस्य मनोवृत्तिः

यत् वस्तु दुर्बोधा दृश्यते, सा तेषां मनोवृत्तिः ये पवित्रेष्वपि प्रसङ्गेषु मिथ्यारोपान् कृत्वा स्वल्पकालार्थं चर्चायाः केन्द्रं भवितुम् इच्छन्ति।

अस्य मनोवैज्ञानिकं विवेचनं सम्भवति। यदि तैः वास्तवमेव गुप्तदानं कृतम्, तर्हि तस्मात् दानात् यत् यशः ते अन्तर्मनसि अपेक्षन्ते स्म, तत् न प्राप्तम्; सा अतृप्तिः अन्ततः कुण्ठारूपेण परिणता। यदि च तैः गुप्तदानमेव न कृतम्, तथापि या सामाजिक-प्रतिष्ठा ते इच्छन्ति स्म, सा तेषां न प्राप्ता।

उभयोरपि अवस्थयोः एतत् प्रकरणं तेषां कृते आत्मप्रचारस्य अवसरः अभवत्—“वयमपि श्रीराम-मन्दिर-निर्माणे योगदानं कृतवन्तः” इति समाजे ज्ञापयितुम्। किन्तु एतादृशस्य आत्मप्रदर्शनस्य पूर्त्यर्थं पवित्रतमस्य राष्ट्रीय-प्रकल्पस्य उपरि मिथ्याकलङ्कस्य आरोपणम् अत्यन्तं निन्दनीयं कर्म आसीत्।

सामाजिक-माध्यम-युगस्य विडम्बना

अद्य सामाजिक-माध्यम-युगे जनाः भोजनात् पूर्वमेव स्वभोजनस्य चित्रं सार्वजनिक-मञ्चेषु प्रकाशयन्ति। तर्हि श्रीराम-मन्दिरे कृतदानस्य प्रचारे ते कथं पृष्ठे तिष्ठेयुः? दानस्य प्रदर्शनम् अद्य सामाजिक-प्रतिष्ठायाः प्रतीकं जातम्, यद्यपि तस्य मूल्यं कोटिशः रामभक्तानां भावनाभिः दातव्यं भवति।

एषैव प्रवृत्तिः आत्मप्रदर्शनस्य लालसायां सत्यासत्ययोः सीमां धूमिलयति। दानं पुण्यकर्म अस्ति, किन्तु प्रशंसालाभाभावे राष्ट्रीय-आस्थाकेन्द्रे मिथ्यारोपः पुण्यमार्गात् पतित्वा पापकूपे निमज्जनमेव।

क्षमायाचनाया अभावः—वास्तविकः अपराधः

दानवस्तुनः विषये मिथ्यारोपः स्वयमेव गम्भीरः विषयः। किन्तु ततोऽपि गम्भीरतरं तदस्ति यत् सत्यस्य प्रकाशनानन्तरम् अपि न क्षमायाचनम्, न पश्चात्तापः, केवलं मौनम्। उत्तरदायित्वात् पलायनमेव अत्र वास्तविकः, अक्षम्यश्च अपराधः।

यैः सार्वजनिकरूपेण आरोपः कृतः, तैः सार्वजनिकरूपेण उत्तरदायित्वमपि स्वीकरणीयम् आसीत्। समाजः तदैव परिपक्वः मन्यते, यदा सः केवलम् आरोपस्य साहसं न, अपितु मिथ्यात्वे सिद्धे क्षमायाचनायाः साहसमपि प्रदर्शयति। अत्र तु एषः द्वितीयः गुणः सर्वथा अनुपस्थितः आसीत्।

दण्डस्य प्रश्नः—विचारणीयः विषयः

एषा केवलं वैयक्तिकी त्रुटिः नास्ति; अपितु सामूहिक-आस्थायाः विरुद्धं कृत्यम् अस्ति। यदा कश्चन स्वल्प-यशलिप्सया कोटिशः श्रद्धालूनां भावनाभिः क्रीडति, तदा प्रश्नः उदेति—एतत् कस्य अपराधस्य कोटौ परिगण्येत? किमिदं केवलं मानहानिः, उत सार्वजनिक-आस्थाया सामाजिक-सौहार्दस्य च विरुद्धं गम्भीरतरं दुष्कृत्यम्?

किं केवलं सामाजिक-बहिष्कारः पर्याप्तः, उत विधिसम्मत-प्रावधानानुसारमपि उत्तरदायित्वं निश्चितव्यं? एषः विषयः गम्भीर-विमर्शम् अपेक्षते—न केवलम् अस्य प्रकरणस्य विषये, अपितु भविष्ये एतादृशानां घटनानां पुनरावृत्तेः निवारणार्थमपि।

श्रीराम-मन्दिरमिव राष्ट्रीय-आस्थाया केन्द्रम्, यत् पञ्चशत-वर्षीय-संघर्षस्य प्रतीक्षायाश्च अनन्तरं प्राप्तम्, तस्मिन् मिथ्यारोपः केवलं कस्यचित् न्यासस्य संस्थायाः वा विरुद्धं न, अपितु कोटिशः भारतीयानां सामूहिक-श्रद्धायाः विरुद्धम् अपराधः। अतः समाजेन गम्भीरतया चिन्तनीयम्—प्रमाणरहित-मिथ्यारोपाणां उत्तरदायित्वं कः वहिष्यति, भविष्ये च तेषां पुनरावृत्तेः निवारणाय के उपायाः करणीयाः।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan