– कैलाशचन्द्रः

संयुक्त-कुटुम्बस्य प्रमुखा विशेषता एषा यत् तस्मिन् बालकाः केवलं मातापितृभ्यां सह न वसन्ति, अपितु भ्रातृभिः, भगिनीभिः, पितृव्यपुत्रैः, मातुलपुत्रैः, पितामह-पितामहीभ्यां तथा कुटुम्बस्य अन्यैः सदस्यैः सह जीवनं यापयन्तः जीवनोपयोगीन् संस्कारान् अधिगच्छन्ति। यदा त्रयः चत्वारो वा बालकाः सार्धं क्रीडन्ति, सार्धं भोजनं कुर्वन्ति, स्वक्रीडनकानि वस्तूनि च परस्परं विभजन्ति, ज्येष्ठ-कनिष्ठयोः सम्मानं कुर्वन्ति, लघु-विवादान् समाधानं च कुर्वन्ति, तदा तेषां अन्तः सामाजिक-जीवनस्य संस्काराः स्वाभाविकरूपेण विकसिताः भवन्ति। ते जानन्ति यत् जीवनं केवलं स्वेच्छापूर्तेः नाम न, अपितु परेषां भावनानाम् आदरस्य अपि नाम अस्ति। कुटुम्बः तान् सहयोगं, सहिष्णुतां, त्यागं, धैर्यम्, अनुशासनं, सहभागितां तथा परस्पर-उत्तरदायित्वस्य व्यावहारिक-शिक्षां ददाति।

एवमेव परस्पर-स्नेहः, आत्मीयता, स्वत्व-भावना तथा परस्पर-सहायतायाः वृत्तिः सहजतया वर्धते। सह वासः, सह कार्यम्, सह भोजनम्, सुख-दुःखयोः सह स्थितिः— एते केवलं नैतिक-उपदेशाः न भवन्ति, अपितु दैनन्दिन-जीवनस्य स्वाभाविक-आचरणं भवन्ति। एते एव अनुभवा: अनन्तरं सामाजिक-समरसतायाः, सद्भावस्य, सह-अस्तित्वस्य तथा राष्ट्रीयैकात्म्यस्य आधारशिलाः भवन्ति। अतः कुटुम्बः वास्तवमेव समाजस्य प्रथमा पाठशाला अस्ति, यत्र केवलं उत्तम-नागरिका एव न, अपितु संवेदनशीला उत्तरदायिनश्च मनुष्याः निर्मीयन्ते।

यदि भारतस्य सभ्यतां कतिपयैः शब्दैः निरूपयेम, तर्हि वदेम यत् एषा केवलं भूगोलस्य, राजसत्तायाः अथवा अर्थव्यवस्थायाः परिणामः नास्ति; अपितु कुटुम्बस्य, परम्परायाः, संस्काराणां तथा वंशानां निरन्तर-प्रवाहस्य जीवन-पद्धतिः अस्ति। भारतीय-समाजस्य महत् बलं कुटुम्ब-व्यवस्था एव आसीत्। अत्र कुटुम्बं केवलं दम्पत्योः पुत्राणां च सीमितः समूहः न, अपितु जीवन-मूल्यानां, आचार-मर्यादानां, सम्बन्ध-अनुशासनस्य, कर्तव्य-भावनायाः, त्याग-परम्परायाः तथा संस्कृतेः एकस्मात् वंशतः अपरं वंशं प्रति सञ्चारस्य केन्द्रम् आसीत्। अत एव भारतीय-कुटुम्ब-व्यवस्था केवलं सामाजिक-संरचना न, अपितु भारतीय-संस्कृतेः सजीवः आधारः मन्यते।

अद्य एषः आधारः गम्भीर-परिवर्तनस्य अवस्थां प्राप्नोति। संयुक्त-कुटुम्बानां स्थाने शीघ्रतया एकाकि-कुटुम्बाः आगच्छन्ति। नागरीकरणम्, रोजगार-अवसराः, उपभोक्तृ-जीवनदृष्टिः, वैयक्तिक-स्वातन्त्र्यस्य आकाङ्क्षा तथा परिवर्तिता जीवन-शैली कुटुम्बस्य संरचनां परिवर्तितवती। एतत् परिवर्तनं केवलं निवास-पद्धतेः परिवर्तनं न, अपितु भारतीय-समाजस्य आत्मनः, सांस्कृतिक-निरन्तरतायाः तथा वंशानां संवादस्य अपि गम्भीरः प्रभावः अस्ति। अतः प्रश्नः केवलं न यत् संयुक्त-कुटुम्बः श्रेष्ठः उत एकाकी-कुटुम्बः, अपितु अयं यत्—किं भारतं स्वस्य कुटुम्ब-केन्द्रितां सांस्कृतिक-शक्तिं शनैः शनैः नाशयति?

भारतीय-परम्परायां संयुक्त-कुटुम्बः केवलं एकस्य गृहस्य अधः निवसतां जनानां समूहः नासीत्, अपितु सामूहिक-जीवनस्य साधना आसीत्। तत्र पितामह-पितामह्योः अनुभवः, मातापित्रोः परिश्रमः, पितृव्य-पितृव्यपत्नीभ्यां सहयोगः, भ्रातृ-भगिनीनां स्नेहः, बालकानां हर्षध्वनिश्च मिलित्वा तादृशं वातावरणं निर्मितवन्तः, यत्र कश्चित् एकाकी न भवति स्म। जीवनस्य कठिनताः परस्परं विभज्यन्ते स्म, सुख-दुःखयोः भारः सहनीयः भवति स्म, निर्णयेषु अनुभवानां सन्तुलनम् आसीत्, बालकेभ्यः बहुविधानां सम्बन्धानां मध्ये जीवनस्य अभ्यासः स्वाभाविकतया लभ्यते स्म। संयुक्त-कुटुम्बः शिक्षयति यत् जीवनं केवलम् अधिकाराणां न, अपितु कर्तव्यस्य, अनुशासनस्य, सह-अस्तित्वस्य च नाम अस्ति।

एतस्य विपरीतम् एकाकी-कुटुम्बः आधुनिक-जीवनस्य आवश्यकता इव अभवत्। सेवा, स्थानान्तरणम्, महानगरीय-जीवनम्, सीमित-संसाधनानि तथा वैयक्तिक-जीवनस्य आकाङ्क्षा एतस्य प्रसारस्य कारणानि अभवन्। तस्यापि कतिपये व्यावहारिक-लाभाः सन्ति—निर्णय-ग्रहणे सरलता, गोपनीयता, आर्थिक-व्यवस्थापनस्य सुविधा तथा न्यूनः पारिवारिक-हस्तक्षेपः। किन्तु यदा एकाकी-कुटुम्बः भारतीय-सांस्कृतिक-मूल्येभ्यः विच्छिद्यते, तदा सः केवलं सुविधायाः संरचना भवति, संस्कारस्य केन्द्रं न भवति। फलतः दम्पत्योः मानसिक-आर्थिक-भारः वर्धते, बालकानां सामाजिक-भावनात्मक-विकासः सीमितः भवति, वृद्धाः जीवनस्य संवेदनशील-कालखण्डे एकाकीत्वम् उपेक्षां च अनुभवन्ति।

अत्र भारतीय-कुटुम्ब-व्यवस्थायाः सांस्कृतिक-शक्तेः महत्त्वं स्पष्टं भवति। अस्याः शक्तिः संख्यायां न, अपितु संस्कार-व्यवस्थायाम् आसीत्। कुटुम्बमेव बालकं ज्येष्ठानां सम्मानं, कनिष्ठानां संरक्षणम्, अतिथेः सत्कारम्, अन्नस्य प्रसादत्वेन दर्शनम्, पर्वोत्सवैः सामूहिक-जीवनस्य अनुभवं, संकटेषु धैर्यं तथा स्वार्थात् उपरि कुटुम्बहितस्य महत्त्वं शिक्षयति। विद्यालयः ज्ञानं ददाति, राज्यं अधिकारान् ददाति, विपणिः सुविधाः ददाति; किन्तु चरित्रं, संवेदनां, सांस्कृतिक-चेतनां च मुख्यतया कुटुम्बमेव ददाति।

भारतीय-कुटुम्बस्य अन्यतमा विशेषता एषा यत् वंशानां सम्बन्धाः केवलं जैविकाः न, अपितु सांस्कृतिक-नैतिकाश्च मन्यन्ते। पितामह-पितामह्यौ केवलं वृद्धौ न, अपितु अनुभवस्य, लोकज्ञानस्य, धार्मिक-आस्थायाः तथा जीवन-प्रज्ञायाः स्रोतसि भवतः। मातापितरौ वर्तमान-कर्तव्यस्य प्रतीकौ, बालकाः भविष्यस्य आशाः भवन्ति। एते त्रयः वंशा: यदा एकसूत्रे बद्धाः भवन्ति, तदा कुटुम्बं केवलं निवासस्थानं न, अपितु जीवन्त-परम्परा भवति।

अद्य मुख्या समस्या अस्ति यत् वंशानां मध्ये संवादः शनैः शनैः लुप्यते। बालकाः अधिकं डिजिटल-जगति निमग्नाः, युवानः रोजगार-प्रतिस्पर्धयोः प्रभावेन पीडिताः, वृद्धाश्च स्वनिर्मिते गृहे अपि उपेक्षिताः भवन्ति। सहोपवेशनस्य, सहभोजनस्य, कथा-परम्परायाः तथा पारिवारिक-स्मृतेः प्रवाहः क्षीयते। अस्य परिणामः केवलं वृद्धानां एकाकित्वं न, अपितु नववंशस्य स्वमूलैः, सांस्कृतिक-स्मृत्या तथा जीवन-मूल्यैः विच्छेदः अपि भवति।

अत्र ज्ञातव्यं यत् संयुक्त-कुटुम्बस्य अन्धानुकरणम् अपि समीचीनं नास्ति। सर्वे संयुक्त-कुटुम्बाः आदर्शाः नासन्, सर्वे एकाकि-कुटुम्बाश्च असफलाः न। संयुक्त-कुटुम्बेष्वपि सम्पत्ति-विवादाः, हस्तक्षेपः, विषमता, चिन्ताश्च आसन्। अपरतः अनेके एकाकी-कुटुम्बाः संस्कारसम्पन्नाः, संवेदनशीलाश्च सन्ति। अतः मूलः प्रश्नः संरचनायाः न, अपितु कुटुम्बस्य आत्मभावस्य अस्ति। यदि संयुक्त-कुटुम्बे प्रेम, सम्मानं, उत्तरदायित्वं, संवादश्च नास्ति, तर्हि सः केवलं जनसमूहः भवति। यदि एकाकि-कुटुम्बे ज्येष्ठानां सम्मानं, सम्बन्धेषु निष्ठा, बालकेषु संस्कारः तथा विस्तीर्ण-कुटुम्बेन जीवितः सम्बन्धः अस्ति, तर्हि सः भारतीय-कुटुम्बस्य मूल-चेतनां रक्षितुं समर्थः भवति।

समस्या तदा उत्पद्यते यदा अति-वैयक्तिकता कुटुम्बं केवलं सुविधायाः व्यवस्था मन्यते। यदा जीवनस्य केन्द्रं “वयम्” इत्यस्मात् “अहम्” इत्यत्र परिवर्तते, तदा कुटुम्बस्य स्थाने उपभोगः, सम्बन्धानां स्थाने उपयोगिता, वंश-निरन्तरतायाः स्थाने तात्कालिक-सुखस्य महत्त्वं वर्धते। एषः एव समाजस्य सांस्कृतिक-दुर्बलतायाः आरम्भः। यस्य राष्ट्रस्य कुटुम्बानि दुर्बलानि भवन्ति, तत्र व्यक्तिः एकाकी, समाजः असम्बद्धः, संस्कृतिश्च असुरक्षिता भवति।

अद्य आवश्यकता संयुक्त-कुटुम्ब-एकाकी-कुटुम्बयोः विवादे न, अपितु भारतीय-कुटुम्बस्य मूल-तत्त्वानां संरक्षणे अस्ति। कुटुम्बेषु पुनः संवादः, सह-समयः, वृद्धानां सम्मानः, बालकानां संस्कारः तथा वंशानां जीवित-सम्बन्धः पुनर्स्थापनीयः। यदि आधुनिक-परिस्थितयः संयुक्त-कुटुम्बं कठिनं कुर्वन्ति, तथापि एकाकि-कुटुम्बानामपि ज्ञातव्यं यत् कुटुम्बं केवलम् आर्थिक-एककं न, अपितु संस्कृतेः, स्मृतेः, मानवीय-सम्बन्धानां च गृहं भवितुमर्हति।

भारतस्य शक्ति केवलं जनसंख्यायां, प्रौद्योगिक्यां वा अर्थव्यवस्थायां नास्ति। तस्य महत् बलं कुटुम्बमेव—यत् व्यक्तिं स्वमूलैः संयोजयति, संस्कारान् ददाति, जीवनं सामूहिक-उत्तरदायित्वं करोति, वंशानां सांस्कृतिक-प्रवाहं च अखण्डं धारयति। यदि एषा शक्ति: क्षीयते, तर्हि भारतं केवलं सामाजिक-सङ्कटं न, अपितु सांस्कृतिक-शून्यतामपि अनुभविष्यति। अतः समयः एषः न यत् कुटुम्बं पुरातन-व्यवस्था इति त्यजेम, अपितु तस्य मूल-भावनां ज्ञात्वा नवयुगानुकूलरूपेण पुनः प्रतिष्ठापयेम। यदि भारतं स्वीयां सांस्कृतिक-अस्मितां रक्षितुम् इच्छति, तर्हि तेन स्वीयः कुटुम्बः केवलं संरक्षितव्यः न, अपितु पुनर्जीवितव्यः अपि।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan