रमेश शर्मा

पुरीस्थितस्य विश्वविख्यातस्य भगवान् जगन्नाथस्य रथयात्रा भारतस्य सांस्कृतिकैकता, सामाजिकसमरसता तथा सनातनपरम्परायाः सजीवाभिव्यक्तिः

पुरीस्थितस्य विश्वविख्यातस्य भगवान् जगन्नाथस्य रथयात्रा भारतस्य सांस्कृतिकैकतायाः, सामाजिकसमरसतायाः तथा सनातनपरम्परायाः सजीवाभिव्यक्तिः अस्ति। अस्मिन् वर्षे रथयात्रा प्रारब्धा अस्ति या २४ जुलैपर्यन्तं आयोजिता भविष्यति। २५ जुलै दिने नीलाद्रिबीजे इत्यस्य अनुष्ठानस्य अनन्तरं भगवान् जगन्नाथः, बलभद्रः तथा सुभद्रा पुनः मुख्यदेवालयं प्रत्यागमिष्यन्ति तथा २७ जुलैतः पुनः दर्शनानि प्रारभन्ते। प्रतिवर्षं लक्षशः श्रद्धालवः अस्मिन् महापर्वणि सहभागिनः भवन्ति तथा भारतस्य आध्यात्मिकी चेतना कालात्, सत्तातः तथा परिस्थितिभ्यः अपि अधिका शक्तिशालिनी अस्ति इति प्रमाणयन्ति।

पुरीस्थितं जगन्नाथमन्दिरं चतुर्धामेषु अन्यतमम् अस्ति तथा आदिशङ्कराचार्येण स्थापितस्य गोवर्धनमठस्य अपि प्रमुखकेन्द्रम् अस्ति। अत्र भगवान् श्रीकृष्णः जगन्नाथरूपेण स्वस्य ज्येष्ठभ्रात्रा बलभद्रेण भगिन्या सुभद्रया च सह विराजते। आषाढशुक्लद्वितीयायां तिथौ त्रयः अपि देवताः भव्यरथेषु आरुह्य गुण्डिचामन्दिरं प्रति यात्रां कुर्वन्ति तथा कतिपयदिनानन्तरं पुनः श्रीमन्दिरं प्रत्यागच्छन्ति। भगवान् जगन्नाथः नन्दीघोषरथे, बलभद्रः तालध्वजरथे तथा देवी सुभद्रा दर्पदलनरथे विराजते। लक्षशः श्रद्धालवः प्रायः पञ्चाशन्मीटरदीर्घाभिः रज्जुभिः एतान् रथान् स्वहस्तैः आकर्षयन्ति। रथाकर्षणं भगवतः सेवा पुण्यकर्म च मन्यते। अत एव अस्मिन् अवसरे जातेः, वर्गस्य, भाषायाः तथा प्रदेशस्य सर्वाः सीमाः स्वयमेव विलयं यान्ति।

पर्यावरणस्य लोककलायाश्च अद्भुतः सन्देशः

रथयात्रायाः सिद्धता अक्षयतृतीयातः प्रारभते। प्रतिवर्षं नूतनाः रथाः निर्मीयन्ते तथा तेषां निर्माणं सम्पूर्णतया पारम्परिकशिल्पकलया क्रियते। आधुनिकयन्त्राणां स्थाने स्थानीयशिल्पिनः स्ववंशपरम्परया प्राप्तां कलां प्रयुञ्जते। रथनिर्माणे मुख्यतया काष्ठस्य उपयोगः क्रियते तथा प्रकृतेः सन्तुलनस्य विशेषतया ध्यानं विधीयते। एषा परम्परा भारतीयसंस्कृतेः तं भावं दृढीकरोति यत् धार्मिकश्रद्धा पर्यावरणसंरक्षणं च परस्परपूरके स्तः। एतत् स्थानीयशिल्पिनां लोककलायाश्च संरक्षणस्य प्रभावी माध्यममपि अस्ति।

सामाजिकसमरसतायाः अनुपमम् उदाहरणम्

रथयात्रायाः सर्वाधिकं प्रेरणादायकं दृश्यं तत् भवति यदा पुरीनगरस्य गजपतिमहाराजः स्वयं सुवर्णनिर्मितेन मार्जनीदण्डेन रथमार्गस्य मार्जनं करोति। एषा परम्परा छेरा पहरा इति नाम्ना प्रसिद्धा अस्ति। अस्मिन् अवसरे राज्ञा सह राजपुरोहितः तथा शबरजनजातेः प्रतिनिधयः अपि उपस्थिताः भवन्ति। राज्ञः मार्जनकर्म एतत् सन्देशं ददाति यत् ईश्वरस्य समक्षं न कश्चित् महान् न वा लघुः अस्ति। मन्दिरस्य सेवाव्यवस्थायामपि विविधसमाजानां परम्पराणां च जनानां सहभागिता दृश्यते। अत एव जगन्नाथधाम भारतीयसामाजिकसमरसतायाः समावेशिसंस्कृतेः च अद्वितीयप्रतीकत्वेन परिगण्यते।

पौराणिककथायां निहितः सांस्कृतिकः सन्देशः

परम्परानुसारम् एषः प्रदेशः प्राचीनकाले शबरजनजातेः निवासस्थानम् आसीत्। तेषां प्रमुखः विश्ववसुः भगवानः नीलमाधवस्य महान् उपासकः आसीत्। राजा इन्द्रद्युम्नाय स्वप्ने भगवान् मन्दिरनिर्माणस्य आदेशम् अददात्। अनन्तरं समुद्रात् प्राप्तेन दिव्यकाष्ठेन भगवतः प्रतिमानिर्माणस्य निर्देशः अभवत्। ततः स्वयं विश्वकर्मा वर्धकिरूपेण प्रतिमानिर्माणार्थम् आगतः। तेन निर्मिताः अपूर्णाः इव दृश्यन्ते स्म, तथापि तासामेव प्रतिमानां प्रतिष्ठा कृता। अद्यापि भगवानः जगन्नाथस्य विशिष्टाः काष्ठप्रतिमाः तस्याः प्राचीनपरम्परायाः प्रतीकरूपेण विराजन्ते।

भारतस्य सांस्कृतिकैकात्म्यस्य प्रतीकम्

जगन्नाथपरम्परा भारतस्य सांस्कृतिकाखण्डतायाः अद्भुतम् उदाहरणं प्रस्तौति। भगवानः श्रीकृष्णस्य जन्म मथुरायाम् अभवत्, कर्मभूमिः द्वारका आसीत्, जगन्नाथरूपेण तस्य प्रतिष्ठा पुरीधाम्नि अभवत्। परम्परानुसारं प्रथमं दिव्यकाष्ठं समुद्रमार्गेण द्वारकातः पुरीम् आगतम्। अपरतः देवी सुभद्रायाः सम्बन्धः हस्तिनापुरेण मन्यते, विभीषणस्य आराधनया सम्बद्धा परम्परा दक्षिणभारतस्य सांस्कृतिकस्मृतिभिः सह सम्बन्धं स्थापयति। एवं पूर्वः, पश्चिमः, उत्तरः, दक्षिणः च समग्रभारतस्य सांस्कृतिकचेतना अस्मिन् एकस्मिन् मन्दिरे रथयात्रायां च समन्वितरूपेण दृश्यते। भगवान् स्वभ्रात्रा बलभद्रेण भगिन्या सुभद्रया च सह विराजमानः भारतीयकुटुम्बव्यवस्थायाः पारिवारिकसमन्वयस्य च सन्देशमपि प्रददाति।

विध्वंसपुनर्निर्माणयोः संघर्षपूर्णः इतिहासः

जगन्नाथमन्दिरस्य इतिहासः केवलं भक्तेः इतिहासः नास्ति, अपितु संघर्षस्य पुनरुत्थानस्य च इतिहासः अपि अस्ति। चतुर्दशशताब्दीतः आरभ्य मुगलकालपर्यन्तं मन्दिरे अनेके आक्रमणाः अभवन्। इलियासशाहः, फिरोजशाहतुगलकः, इस्माइलगाजी, अफगानाक्रमणकारी कालापहाडः तथा पश्चात् अनेकैः मुगलसेनापतिभिः मन्दिरस्य महान् विनाशः कृतः। सर्वाधिकः भीषणः आक्रमणः १५६८ तमे वर्षे कालापहाडेन, तदनन्तरम् औरङ्गजेबस्य शासनकाले च अभवत्। अनेकवारं मन्दिरं ध्वस्तं कृतम्, लुण्ठनं जातम्, श्रद्धालूनां नरसंहारः अपि कृतः। किन्तु प्रत्येकस्मिन् संकटकाले पूजारिणः भक्ताश्च भगवतः प्रतिमाः सुरक्षितस्थानेषु स्थापयित्वा परम्परां जीविताम् अरक्षन्।

अत एव अस्य मन्दिरस्य इतिहासः विध्वंसस्य अपेक्षया पुनर्निर्माणस्य दृढश्रद्धायाश्च इतिहासरूपेण प्रसिद्धः अभवत्। मुगलसत्तायाः पतनानन्तरं मराठाशासनकाले मन्दिरस्य पुनरुद्धारकार्यं वेगम् अलभत। अनन्तरम् इन्दौरस्य धर्मपरायणा महाराणी अहिल्याबाई होल्कर सहितैः अनेकैः शासकैः श्रद्धालुभिश्च कृतप्रयत्नैः मन्दिरं पुनः स्वीयं प्राचीनवैभवं प्राप्तवत्।

अद्यापि समप्रासङ्गिकः अस्ति अयं सन्देशः

अद्य समाजः यदा नानाविधाभिः विभाजनकारीप्रवृत्तिभिः सम्मुखीभवति, तदा जगन्नाथरथयात्रा समरसतायाः, सेवायाः, समानतायाः तथा राष्ट्रियैकात्म्यस्य प्रेरणादायकं सन्देशं ददाति। लक्षशः जनाः किमपि भेदभावं विना एकामेव रज्जुं गृहीत्वा भगवतः रथम् अग्रे नयन्ति। एतदेव दृश्यं भारतीयसंस्कृतेः तस्य आदर्शस्य मूर्तरूपम् अस्ति, यस्मिन् समग्रः समाजः एकं कुटुम्बम् इति मन्यते। अत एव जगन्नाथरथयात्रा केवलम् ओडिशाराज्यस्य पर्व नास्ति, अपितु भारतस्य सनातनसांस्कृतिकचेतनायाः, राष्ट्रियैकतायाः तथा अजेयश्रद्धायाः महापर्व अस्ति। शताब्द्यः यावत् आक्रमणानां, विध्वंसस्य, प्रतिकूलपरिस्थितीनां च सामना कृत्वापि एषा परम्परा अद्यापि तादृशेनैव श्रद्धया, वैभवेन, उत्साहेन च जीवति। एतदेव अस्याः महान् ऐतिहासिकी उपलब्धिः तथा भारतस्य सांस्कृतिकशक्तेः सुदृढतमं प्रमाणम् अस्ति।

(लेखकः, वरिष्ठः पत्रकारः एवं स्तम्भकारश्च ।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani