– विनोद-बंसलः

केचन महान्तः पुरुषाः काल-सीमाभिः न बध्यन्ते। तेषां जीवनम् एव विचारः भवति, आचरणम् आदर्शः, समर्पणं च भावि-वंशानां प्रेरणास्रोतः। स्वर्गीयः श्री-नन्दकिशोर-गोयनकः तादृशः एव विरलः महापुरुषः आसीत्। तस्य पार्थिव-शरीरं पञ्चतत्त्वेषु विलीनम् अभवत्, किन्तु तस्य जीवन-दर्शनम्, कर्मनिष्ठा, सेवाभावः, तेन स्थापिताः आदर्शाश्च समाजस्य मार्गं सदा आलोकयिष्यन्ति। सः तेषु महापुरुषेषु आसीत् ये स्वजीवनस्य केन्द्रे स्वात्मानं न स्थापयित्वा समाजं, राष्ट्रं, संस्कृतिं च केन्द्ररूपेण स्वीकृतवन्तः। तस्य व्यक्तित्वं विशालम् आसीत्, तथापि विनम्रम्; प्रभावशालि, तथापि आत्मसंयमयुक्तम्। सः वस्तुतः कर्मयोगी आसीत्।

हरियाणा-राज्यस्य हिसार-नगरे १९३० तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य अष्टाविंशतितमे दिने जातः श्री-नन्दकिशोर-गोयनकः भारतीय-संस्कारैः, कठिन-परिश्रमेण, नैतिक-मूल्यैश्च स्वजीवनं निर्मितवान्। प्रारम्भिक-संघर्षाः तम् आत्मनिर्भरं कृतवन्तः, राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-सङ्घस्य संस्काराश्च राष्ट्रजीवनस्य सजग-साधकं निर्मितवन्तः। सः कदापि यशः नाकाङ्क्षत्, अपितु प्रत्येकं कर्म ईश्वरार्पणं राष्ट्रसेवां च इति मन्यमानः आचरितवान्।

सामान्यतः जनाः तम् प्रख्यात-उद्योगपतिं, एस्सेल-समूहस्य संस्थापकस्य तथा माध्यम-जगतः अग्रणी-व्यक्तित्वस्य डॉ. सुभाष-चन्द्रस्य पूज्य-पितरं जानन्ति। किन्तु ये तं समीपतः अवलोकितवन्तः, ते जानन्ति यत् तस्य व्यक्तित्वं एतेभ्यः अपि अधिकं व्यापकं आसीत्। सः समाजस्य मार्गदर्शकः, सङ्घटनस्य विश्वसनीयः कार्यकर्ता, गोसेवायाः तपस्वी, अग्रवाल-समाजस्य प्रेरकः, राष्ट्रजीवनस्य सजगः प्रहरी च आसीत्।

सङ्घ-संस्कारैः निर्मितं जीवनम्

राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-सङ्घः तस्य कृते केवलं संस्था नासीत्, अपितु जीवन-दृष्टिः आसीत्। सः कर्मठः, अनुशासितः, निष्ठावान् स्वयंसेवकः आसीत्। “राष्ट्रं प्रथमम्” इति सङ्घस्य मूलमन्त्रं तेन स्वजीवने पूर्णनिष्ठया अवतरितम्। राष्ट्रभक्तिः तस्य कृते न भाषण-विषयः, अपितु दैनन्दिन-जीवनस्य स्वरूपम् आसीत्। अनुशासनम्, समयपालनम्, विनयः, आत्मसंयमः, सङ्गठन-भावश्च तस्य स्वभावे सहजतया निहिताः आसन्।

विश्व-हिन्दू-परिषदः धर्मरक्षणं च

विश्व-हिन्दू-परिषदः हरियाणा-प्रान्तस्य उपाध्यक्षत्वेन तथा गौरक्षा-केन्द्रीय-दलस्य सदस्यत्वेन तस्य योगदानम् अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम् आसीत्। तस्य मते हिन्दू-समाजस्य संगठनं केवलं कस्यचित् संस्थायाः कार्यं न, अपितु प्रत्येकस्य सजग-नागरिकस्य दायित्वम् आसीत्। परिषदः सेवा-संस्कार-समरसता-धर्मजागरण-कार्येषु तेन तनु-मन-धनैः सहयोगः कृतः। गौरक्षा तस्य कृते केवलम् आन्दोलनं नासीत्, अपितु भारतीय-संस्कृतेः, कृषेः, ग्राम्य-जीवनस्य, करुणायाश्च संरक्षणस्य अभियानम् आसीत्। सः गोमातरं भारतीय-जीवनस्य आधारम् अमन्यत। अनेकासु गोशालासु गौरक्षा-अभियानेषु च तस्य सक्रिय-सहभागिता तस्य जीवन-दृष्टेः प्रमाणम् आसीत्।

विश्व-हिन्दू-परिषदः अन्ताराष्ट्रियाध्यक्षः आलोक-कुमारः श्रद्धाञ्जलिं दत्त्वा उक्तवान् यत्— “श्री-नन्दकिशोर-गोयंका-इत्यस्य पार्थिव-शरीरं पञ्चतत्त्वेषु विलीनम् अभवत्, किन्तु तस्य गुणाः, कर्माणि, स्वभावः, महानता च सदैव अमिटाः भविष्यन्ति। सः सङ्घस्य कर्मठः स्वयंसेवकः आसीत्, महाराज-अग्रसेनस्य सत्य: वंशजः च। तेन अग्रोहा-धाम वैश्य-समाजस्य तीर्थरूपेण विकसितम्। विश्व-हिन्दू-परिषदः हरियाणा-प्रान्तस्य उपाध्यक्षत्वेन गौरक्षा-कार्येषु च तस्य योगदानं सदैव स्मरणीयं भविष्यति। सः गोमातुः सच्चः सेवकः भारतमातुः च समर्पितः पुत्रः आसीत्।” एषा श्रद्धाञ्जलिः तस्य सम्पूर्ण-जीवनस्य सारः एव।

अग्रोहा-धाम : स्वप्नं साधना च

महाराज-अग्रसेनः केवलम् ऐतिहासिकः पुरुषः न, अपितु समता-सहयोग-लोककल्याणस्य भारतीय-परम्परायाः प्रतीकः आसीत्। श्री-नन्दकिशोर-गोयनकः एतां परम्परां जनं जनं प्रति नेतुं सङ्कल्पितवान्। अग्रोहा-धामस्य विकासे तस्य योगदानम् अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम् आसीत्। तेन तत् केवलं मन्दिरं वा स्मारकं वा न मन्यते स्म, अपितु वैश्य-समाजस्य सांस्कृतिक-चेतनायाः, सामाजिक-ऐक्यस्य, राष्ट्रीय-पुनर्जागरणस्य च तीर्थकेन्द्ररूपेण विकसितुं स्वप्नं दृष्टम्। अद्य अग्रोहा-धाम देशस्य नानाभागेभ्यः आगच्छतां श्रद्धालूनां श्रद्धा-प्रेरणा-सङ्घटनस्य केन्द्रम् अस्ति।

समाजसेवा : जीवन-पद्धतिः

तस्य विश्वासः आसीत् यत् या सेवा यशसः अपेक्षां विना क्रियते, सा एव श्रेष्ठा। अतः तेन कदापि स्वकार्याणां प्रचारः न कृतः। शिक्षा, चिकित्सा, धार्मिक-संस्थाः, सामाजिक-सङ्घटनानि, आवश्यकतान्वित-जनानां साहाय्यं च तस्य जीवनस्य अविभाज्य-अङ्गानि आसन्। तस्य मते समाजस्य महानता केवलम् आर्थिक-समृद्ध्या न, अपितु संस्कारैः, शिक्षया, सेवया च भवति।

सरलता तस्य व्यक्तित्वस्य भूषणम्

यदा आधुनिक-काले बाह्य-वैभवम् एव प्रतिष्ठायाः मापदण्डः भवति, तदा श्री-नन्दकिशोर-गोयनकस्य जीवनं सरलतायाः अनुपमम् उदाहरणम् आसीत्। प्रतिष्ठित-परिवारे जातः सन् अपि तस्य जीवने दम्भः नासीत्। सः सरलः, सहजः, आत्मीयः च आसीत्। तस्य समीपम् आगतः कश्चिदपि स्वं परकीयं न मन्यते स्म। तस्य वाणी मधुरा, व्यवहारः आत्मीयः, निर्णयाः स्पष्टाः च आसन्।

परिवाराय प्रदत्ताः संस्काराः

प्रत्येकं महत: परिवारस्य पृष्ठे महान् संस्कारदाता भवति। गोयनक-परिवारस्य कृते सा भूमिका श्री-नन्दकिशोर-गोयंका-इत्यनेन निर्वुढा। तेन स्वपुत्रेभ्यः केवलं सफलतायाः मार्गः न दर्शितः, अपितु सफलतायाः प्रयोजनं समाजं प्रति उत्तरदायित्व-पालनम् इति अपि शिक्षितम्। डॉ. सुभाष-चन्द्रस्य, लक्ष्मीनारायणस्य, जवाहरस्य, अशोक-गोयलस्य च व्यक्तित्वेषु दृश्यन्ते कर्मठता, साहसम्, नवोन्मेषः, भारतीयता च—एते सर्वे पितुः संस्कारस्य एव फलानि सन्ति।

अन्तिम-विदायः अमर-प्रेरणा च

षण्णवतितमे वयसि तस्य जीवनयात्रा सम्पन्ना। हिसार-नगरे तस्य अन्त्येष्ट्यां केवलं परिवारः न, अपितु समाजस्य एकः युगः विदायम् अयच्छत्। असंख्याः स्वयंसेवकाः, सन्तः, सामाजिक-कार्यकर्तारः, उद्योगपतयः, जनप्रतिनिधयः, सामान्य-नागरिकाश्च तम् अन्तिम-प्रणामं कर्तुम् आगतवन्तः। एतत् सम्मानं न कस्यचित् पदस्य, अपितु तपस्विनः जीवनस्य आसीत्।

श्री-नन्दकिशोर-गोयंका स्वजीवनेन प्रतिपादितवान् यत् राष्ट्रसेवायै समाजसेवायै च पदस्य आवश्यकता नास्ति; निष्काम-भावः, दृढ-सङ्कल्पः, निरन्तर-कर्म च एव आवश्यकम्। तेन सङ्घ-स्वयंसेवकस्य निष्ठा, विश्व-हिन्दू-परिषदः कार्यकर्तुः समर्पणम्, गोभक्तस्य करुणा, अग्रवंशिनः सामाजिक-चेतना, भारतीय-गृहस्थस्य मर्यादा च एकत्र जीवन्ततया प्रदर्शिताः।

तस्य जीवनं भारतीय-संस्कृतेः तस्य आदर्शस्य मूर्तरूपम् आसीत्, यस्मिन् धर्मः, सेवा, सङ्घटनम्, करुणा, विनयः, राष्ट्रभक्तिश्च परस्परं पूरकाः सन्ति। अद्य सः सशरीरं नास्ति, किन्तु तेन रोपिताः संस्कार-वृक्षाः भावि-वंशानां छायां दास्यन्ति। तस्य आदर्शाः समाजं मार्गदर्शयिष्यन्ति, तस्य तपस्या राष्ट्रजीवनं प्रेरयिष्यति। तादृशं राष्ट्रऋषिं, कर्मयोगिनं, गोभक्तं, समाजनायकं प्रेरणापुरुषं च स्वर्गीयं श्री-नन्दकिशोर-गोयंकां प्रति कोटिशः प्रणामाः। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan