डॉ. मयंक चतुर्वेदी

विश्वराजनीत्यां एतेषु दिनेषु आर्थिकक्षेत्रे अपि तादृशी एव आक्रामकस्पर्धा प्रवर्तते यथा युद्धभूमौ दृश्यते। कदाचित् प्रतिबन्धाः, कदाचित् प्रौद्योगिकीनियन्त्रणम्, कदाचित् वित्तीयभारः, अधुना च शुल्कवृद्धिः। वस्तुतः शक्तिसम्पन्नाः राष्ट्राणि स्वेषां सर्वेषाम् आर्थिकोपायानाम् उपयोगं कुर्वन्ति। अस्य प्रमुखम् उदाहरणम् अमेरिकादेशेन ब्राजीलदेशस्य उपरि आकस्मिकरूपेण पञ्चविंशतिप्रतिशताधिकशुल्कस्य आरोपणम् अस्ति।

एकेन प्रकारेण एतत् सर्वासाम् उदयमानानाम् अर्थव्यवस्थानां कृते स्पष्टः सन्देशः अस्ति, याः स्वविदेशनीतिं स्वतन्त्रतया निर्धारयितुम् इच्छन्ति। भारतम् अपि तेषु राष्ट्रेषु अन्तर्भवति। अतः या सम्भावना दृश्यते सा एषा यत् यथा अमेरिकादेशेन सेक्शन ३०१ इति प्रावधानस्य उपयोगेन ब्राजीलस्य विशालार्थव्यवस्थायाम् आर्थिककार्यम् आरब्धम्, तथैव भारतस्य विषये अपि भवितुम् अर्हति। अतः भारतेन भविष्ये सम्भावितानां आर्थिकदबावानां प्रति अत्यन्तं सावधानं भवितव्यम्।

सौभाग्येन अद्यतनः भारतः विंशतिवर्षपूर्ववत् नास्ति। सः वैश्विकार्थव्यवस्थायाः निर्णायककेन्द्रत्वेन विकसितः भवति। सः ब्रिक्ससमूहस्य प्रभावशाली सदस्यः अस्ति। इण्डो पेसिफिकप्रदेशे तस्य भूमिका निरन्तरं सुदृढा जाता। रूसदेशात् आरभ्य पश्चिमएशियापर्यन्तं भारतेन स्वराष्ट्रियहितानुसारिणी सन्तुलिता विदेशनीतिः अनुसृता। एषा स्वायत्तता भारतस्य महान् बलम् अस्ति, किन्तु एषैव कतिपयानां महाशक्तीनाम् असहजतायाः कारणम् अपि भवति।

यदि डोनाल्डट्रम्पस्य राजनीतिः परीक्ष्यते तर्हि एकः विषयः सर्वथा स्पष्टः दृश्यते यत् तस्य कृते शुल्कारोपणम् राजनैतिकसामरिकदबावस्य प्रभाविशस्त्रम् अस्ति। स्वस्य पूर्वकार्यकाले तेन चीनदेशे, कनाडादेशे, मेक्सिकोराज्ये, यूरोपीयसङ्घे, भारते च शुल्कारोपणं कृत्वा एतत् सूचितम् यत् अमेरिका स्वार्थिकहितानां रक्षणाय कस्यापि सीमायाः परवाहं न करोति। ट्रम्पः स्वयम् अपि अनेकवारं सार्वजनिकरूपेण शुल्कनीतेः प्रशंसां कृतवान्। अतः यदि भविष्ये तस्य प्रशासनम् पुनः कठोरव्यापारनीतिम् अवलम्बेत् तर्हि भारतेन तस्मिन् विषये विस्मयः न कर्तव्यः, यतः वर्तमानपरिस्थितिषु तादृशाः संकेताः दृश्यन्ते।

अन्यतः ब्राजीलदेशस्य विरुद्धं कृता कार्यवाही एताम् आशङ्कां अधिकां दृढीकृतवती। अमेरिकीयाधिकारिभिः स्वीयतर्केषु ब्राजीलस्य भारतेन मेक्सिकोराज्येन च सह वर्धमानव्यापारसम्बन्धानाम् अपि उल्लेखः कृतः। एतत् केवलं संयोगः इति न मन्यते। भूराजनीत्याम् अपि स्पष्टतया दृश्यते यत् ब्रिक्ससमूहस्य विस्तारः भवति, स्थानीयमुद्राभिः व्यापारवृद्धेः विषये चर्चा प्रवर्तते।

डालरमुद्रायाः उपरि निर्भरता न्यूनीकर्तुं प्रयत्नाः दृश्यन्ते तथा वैश्विकदक्षिणराष्ट्राणि स्वकीयाम् आर्थिकपरिचयो निर्मातुम् इच्छन्ति। स्वाभाविकतया अमेरिका एतान् परिवर्तनान् स्वस्य कृते परिस्थितिरूपेण पश्यति।

भारतस्य सन्दर्भे अत्यन्तसंवेदनशीलः विषयः पुनः रूसदेशात् कच्चतैलक्रयः अस्ति। युक्रेनयुद्धानन्तरं यदा पश्चिमदेशैः रूसदेशस्य उपरि व्यापकप्रतिबन्धाः आरोपिताः तदा भारतेन स्पष्टतया उक्तं यत् स्वनागरिकाणाम् ऊर्जासुरक्षा एव तस्य प्रथमप्राथमिकता अस्ति। भारतेन शिथिलमूल्येन रूसीयतैलस्य क्रयः निरन्तरं कृतः तथा तस्य प्रत्यक्षलाभः देशस्य अर्थव्यवस्थायै प्राप्तः। अधुना अमेरिकादेशे तादृशाः प्रस्तावाः प्रस्तुताः सन्ति येषु रूसदेशात् तैलं क्रयन्तीनां राष्ट्राणाम् उपरि शतप्रतिशतपर्यन्तं शुल्कारोपणस्य चर्चा भवति। भारतः चीनदेशश्च अस्य चर्चायाः केन्द्रे स्तः। एते संकेताः पर्याप्ताः सन्ति यत् अमेरिका आर्थिकदबावनीतेः विकल्पान् उद्घाटितान् एव स्थापयितुम् इच्छति।

अत्र अन्यो रोचकः विषयः अपि अस्ति यत् रूसदेशात् प्राकृतिकवायोः क्रयं कुर्वतां कतिपयानां यूरोपीयराष्ट्राणां विषये भिन्ना दृष्टिः दृश्यते। भारतस्य कृते अस्य सम्पूर्णघटनाक्रमस्य प्रमुखः सन्देशः अयं यत् केवलया राजनैतिककूटनीत्या कार्यं न सिद्ध्यति, अपितु आर्थिककूटनीतिः अपि अत्यन्तं सुदृढा करणीयाऽस्ति। यदि कस्यचित् एकस्य राष्ट्रस्य निर्णयः भारतीयनिर्यातं प्रभावितुं शक्नोति, तर्हि समाधानम् एतदेव यत् भारतः स्वनिर्यातबाजारस्य शीघ्रं विस्तारं कुर्यात्, यथा अद्यत्वे मुक्तव्यापारसहमतिषु दृश्यते। वस्तुतः कस्यापि महानर्थव्यवस्थायाः महान् बलम् एतदेव यत् सा केवलम् एकस्मिन् बाजारे निर्भरता न धारयेत्।

यदि अस्य सम्पूर्णप्रकरणस्य ऐतिहासिकदृष्ट्या परीक्षणं क्रियते तर्हि ज्ञायते यत् बाह्यदबावाः प्रायेण तान् राष्ट्रान् अधिकबलिनः कुर्वन्ति ये दूरदर्शितया स्वनीतीः निर्धारयन्ति। १९९८ तमे वर्षे सम्पन्नेषु परमाणुपरीक्षणेषु तथा अन्येषु वैश्विकदबावेषु अस्य अनेकानि उदाहरणानि दृश्यन्ते। वक्तव्यं यत् अद्यापि तादृश्यः परिस्थितयः निर्मातुं प्रयासाः क्रियमाणाः सन्ति।

यदि भविष्ये अमेरिका शुल्कारोपणं दबावस्य साधनरूपेण प्रयुञ्जीत, तर्हि भारतस्य महान् उत्तरम् एतदेव भविष्यति यत् सः स्वीयाम् आर्थिकसामर्थ्यं अधिकं सुदृढं करोतु।

भारतम् अद्य विश्वस्य युवतमकार्यशक्त्या, विशालघरेलूबाजारेण, शीघ्रवर्धमानया डिजिटलअर्थव्यवस्थया, दृढाभिः लोकतान्त्रिकसंस्थाभिः, निरन्तरवर्धमानया वैश्विकप्रतिष्ठया च अग्रे गच्छति। एतादृशस्य राष्ट्रस्य प्रगतिः केवलं शुल्कारोपणेन दीर्घकालपर्यन्तं निरोद्धुं न शक्यते। आव्हानानि अवश्यं भविष्यन्ति, अतः एषः कालः स्वस्य सज्जतायाः अस्ति। यदि भारतः स्वीयाम् आर्थिककूटनीतिम्, ऊर्जासुरक्षाम्, विनिर्माणक्षमताम्, वैश्विकव्यापारसाझेदारित्वानि च अधिकानि सुदृढानि करिष्यति, तर्हि कश्चन बाह्यदबावः तस्य विकासयात्रां निरोद्धुं न समर्थः भविष्यति।

एवमेव सन्ततुलसीदासमहाभागेन रामचरितमानसे बालकाण्डे उक्तम् अस्ति—

शुभम् अशुभं जलं सर्वं गङ्गायां प्रवहति, तथापि कश्चित् गङ्गां कदापि अपवित्राम् न वदति। सूर्यः शुभाशुभवस्तूनि समरूपेण प्रकाशयति, अग्निः सर्वाणि दहति, तथापि स्वयम् पवित्र एव तिष्ठति। तथैव समर्थस्य पुरुषस्य दोषाः लोकदृष्ट्या न गणनीयाः भवन्ति।

(लेखको वर्तते हिन्दुस्थानसमाचार इत्यनेन संबद्धः ।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani