– विपिन-बिहारी-पाठकः

“श्रमणः राष्ट्रीयीकरणं कुर्यात्, उद्योगस्य श्रमिकीकरणं कुर्यात्, राष्ट्रस्य औद्योगीकरणं च कुर्यात्।” — दत्तोपन्त-ठेङ्गडी

एतत् केवलं घोषवाक्यं नास्ति, अपितु राष्ट्रऋषेः दत्तोपन्त-ठेङ्गडी-महोदयस्य श्रम-दर्शनस्य सारः अस्ति। तेन भारतीय-श्रमिक-आन्दोलनं वर्ग-संघर्षस्य संकीर्ण-चिन्तनात् उद्धृत्य राष्ट्रनिर्माणस्य व्यापक-दृष्ट्या सम्बद्धम्। अत एव अद्यापि भारतीय-मजदूर-सङ्घः केवलं श्रमिक-सङ्घटनं न, अपितु राष्ट्रहितस्य, श्रमिकहितस्य, उद्योगहितस्य च समन्वित-आदर्शः मन्यते।

स्वातन्त्र्य-प्राप्तेः अनन्तरं भारतं वैचारिक-परिवर्तनस्य काले आसीत्। तस्मिन् समये विश्वस्य बहवः देशाः साम्यवाद-विचारधारया प्रभाविताः आसन् तथा भारतीय-श्रमिक-आन्दोलनमपि वामपन्थीय-सङ्घटनानां प्रभावेण आच्छन्नम् आसीत्। तदा “वर्ग-संघर्षः” इति सिद्धान्तः श्रमिक-आन्दोलनस्य केन्द्रबिन्दुः आसीत्। दत्तोपन्त-ठेङ्गडी-महोदयः एतां चिन्तन-परम्परां भारतीय-संस्कृतेः अनुकूलां न अमन्यत। तस्य मतम् आसीत् यत् श्रमिकः, उद्योगः, समाजश्च परस्पर-विरोधिनः न, अपितु एकस्यैव राष्ट्रीय-परिवारस्य परस्पर-पूरक-अङ्गानि सन्ति। अतः संघर्षः न, सहयोगः एव स्थायी-विकासस्य मार्गः।

एतस्य विचारस्य व्यवहार-रूपेण २३ जुलाई १९५५ तमे वर्षे लोकमान्य-बालगङ्गाधर-तिलकस्य जयन्त्यां भोपाल-नगरे भारतीय-मजदूर-सङ्घस्य स्थापना अभवत्। आरम्भे न महत् सङ्घटनम्, न सदस्य-संख्या, न कार्यालयः, न वित्तीय-साधनानि आसन्। केवलं पञ्चत्रिंशत् कार्यकर्तृभिः आरब्धः अयं प्रयासः अद्य देशस्य बृहत्तमेषु श्रमिक-सङ्घटनेषु गण्यते।

दत्तोपन्त-ठेङ्गडी-महोदयस्य जन्म १० नवम्बर १९२० तमे वर्षे महाराष्ट्रस्य वर्धा-जनपदस्य अरवी-ग्रामे अभवत्। छात्र-जीवनादेव तस्मिन् राष्ट्रं समाजं च प्रति संवेदनशीलता आसीत्। अनन्तरं सः राष्ट्रिय-स्वयंसेवक-सङ्घस्य प्रचारकः अभवत् तथा सङ्घटन-निर्माणाय स्वजीवनं समर्पितवान्। भारतीय-मजदूर-सङ्घस्य अतिरिक्तं तेन भारतीय-किसान-सङ्घः, स्वदेशी-जागरण-मञ्चः, सामाजिक-समरसता-मञ्चश्च स्थापिताः। पद्मभूषण-सम्मानस्य घोषणामपि सः विनयेन अस्वीकरोत्।

ठेङ्गडी-महोदयस्य प्रमुखा विशेषता आसीत् यत् सः श्रमिक-आन्दोलनं राजनैतिक-दलानां प्रतिस्पर्धातः पृथक् स्थापयितुम् इच्छत्। तस्य मते श्रमिक-सङ्घटनस्य मूलोद्देश्यं श्रमिक-अधिकार-रक्षणम् एव, न तु कस्यचित् राजनैतिक-दलस्य विस्तारः। अतः भारतीय-मजदूर-सङ्घः दलगत-राजनीतेः पृथक् स्थित्वा स्वतन्त्र-श्रमिक-सङ्घटनरूपेण विकसितः।

बीएमएस-सङ्घटनस्य वैचारिक-आधारः भारतीय-संस्कृतिः तथा “एकात्म-मानववादः” अस्ति। अस्य मते जीवने विविधता अस्ति, किन्तु तस्य मूलं एकता एव। अतः श्रमिकः उद्योगपतिश्च विरोधिनौ न, अपितु राष्ट्रिय-विकासस्य सहयात्रिकौ स्तः। यदि तयोः मध्ये विश्वासः सहयोगश्च वर्धेत्, तर्हि उत्पादनम् अपि वर्धिष्यते, श्रमिक-सम्मानश्च सुरक्षितः भविष्यति।

एतस्मात् चिन्तनात् प्रेरितः दत्तोपन्त-ठेङ्गडी-महोदयः “अधिकतम-उत्पादनं सम्यक्-वितरणं च” इति सिद्धान्तम् अददात्। सः पूँजीवादस्य केवल-उत्पादन-प्रधान-दृष्टेः समाजवादस्य केवल-वितरण-प्रधान-दृष्टेश्च स्थाने समन्वित-दर्शनम् उपस्थापितवान्। तस्य मते अधिक-उत्पादनं राष्ट्रस्य कर्तव्यम्, तस्य न्यायोचित-वितरणं श्रमिकस्य अधिकारः।

भारतीय-मजदूर-सङ्घस्य प्रसिद्धम् आदर्श-वाक्यम्—“वयं राष्ट्रहिताय कार्यं करिष्यामः, पूर्ण-वेतनस्य च याचनां करिष्यामः।”—अद्यापि राष्ट्रहितस्य श्रमिकहितस्य च समन्वयस्य सन्देशं ददाति। एतत् सूचयति यत् श्रमिकस्य संघर्षः केवलम् अधिकारार्थं न, अपितु राष्ट्रिय-समृद्ध्यर्थमपि भवेत्।

ठेङ्गडी-महोदयः श्रमिक-आन्दोलने राष्ट्रवादी-घोषवाक्यानाम् अपि नवीनां परम्पराम् आरब्धवान्। तेन “श्रमणः राष्ट्रीयीकरणम्, उद्योगस्य श्रमिकीकरणम्, राष्ट्रस्य औद्योगीकरणम्” इति सन्देशः प्रदत्तः, येन श्रमिकः केवलं मजदूरः न, अपितु राष्ट्रनिर्माता इति प्रतिष्ठितः। बीएमएस-सङ्घटनेन “औद्योगिक-परिवारः” इति अवधारणा अपि प्रस्तुता, यस्मिन् श्रमिकः, प्रबन्धनम्, समाजश्च विकासस्य समान-भागिनः मन्यन्ते।

तेन स्व-रोजगारस्य पारम्परिक-शिल्पकाराणां च महत्त्वम् अपि समये एव ज्ञातम्। स्वर्णकारः, लौहकारः, कुम्भकारः, दर्जी, नापितः, रजकः इत्यादीन् व्यवसायान् सः “विश्वकर्म-क्षेत्रम्” इति नाम्ना अभिहितवान् तथा जनसामान्यस्य क्षेत्रम् इति मन्यत। एषा दृष्टिः अद्य “आत्मनिर्भर-भारत”, “मेक-इन-इण्डिया” तथा कौशल-विकास-अभियानेषु अधिकं प्रासङ्गिकी दृश्यते।

दत्तोपन्त-ठेङ्गडी-महोदयः केवलं सङ्घटनकर्ता न, अपितु गम्भीर-चिन्तकः विपुल-लेखकश्च आसीत्। तेन हिन्दी-, आङ्ग्ल- तथा मराठी-भाषासु श्रम-अर्थनीति-स्वदेशी-राष्ट्रवाद-विषयेषु बहवः ग्रन्थाः विरचिताः। तस्य मते आधुनिकीकरणम् आवश्यकम्, किन्तु तस्य अर्थः पाश्चात्यीकरणं न भवितुम् अर्हति। भारतीय-विकासस्य आदर्शः भारतीय-समाजस्य संस्कृतेः परिस्थितीनां च अनुरूपः एव भवेत्।

अद्य भारतीय-मजदूर-सङ्घः देशस्य सहस्रशः सम्बद्ध-सङ्घटनैः विशाल-सदस्याधारेण च श्रमिक-हितस्य प्रभावी-स्वरः अभवत्। समये समये सः तादृशीः शासकीय-नीतीरपि अविरोधत, याः तस्य मते श्रमिक-हितस्य प्रतिकूलाः आसन्। अनेन स्पष्टं भवति यत् तस्य मूल-चिन्ता श्रमिक-हितस्य राष्ट्र-हितस्य च समन्वयः एव आसीत्।

दत्तोपन्त-ठेङ्गडी-महोदयस्य जीवनम् अस्मान् शिक्षयति यत् राष्ट्रनिर्माणं केवलं शासनस्य कार्यं न, अपितु श्रमिक-, कृषक-, उद्योग-समाज-संस्कृतिनां च समन्वित-प्रयत्नस्य फलम् अस्ति। तेन भारतीय-श्रमिक-आन्दोलनाय वैचारिकी दिशा प्रदत्ता तथा एषः विश्वासः जागृतः यत् श्रमः केवलम् आजीविकायाः साधनं न, अपितु राष्ट्रसेवायाः श्रेष्ठतमं माध्यमम् अपि अस्ति। अद्य भारतम् आत्मनिर्भरता-वैश्विक-नेतृत्वयोः दिशि अग्रसरम् अस्ति, तदा ठेङ्गडी-महोदयस्य श्रम-दर्शनम् पूर्वापेक्षया अधिकं प्रासङ्गिकम् प्रेरणाप्रदम् च प्रतिभाति।

(लेखकः भारतीय-मजदूर-सङ्घस्य उत्तरप्रदेश-प्रदेशस्य मन्त्री अस्ति।)

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan