- ऊष्णजलकुंडः प्राचीन शिव मंदिरं च निर्माति तातापानीं विशेषम्

बलरामपुरम्, 13 अगस्तमासः (हि.स.)।

श्रावणमासः भगवान् शिवाय समर्पितः पवित्रः मासः अस्ति। अस्मिन् काले सम्पूर्णदेशस्य शिवालयेषु श्रद्धालूनां महती भीडः दृश्यते। बलरामपुरजनपदस्य तातापानी अपि श्रावणमासे शिवभक्तानां श्रद्धायाः प्रमुखं केन्द्रं भवति। अत्र छत्तीसगढराज्यात् अतिरिक्तं झारखण्डात् उत्तरप्रदेशात् च बहुसंख्याकाः श्रद्धालवः आगच्छन्ति। तातापान्याः तपेश्वरधाम धार्मिकश्रद्धायाः सह प्राकृतिकरहस्यस्य पर्यटनस्य च कृते अपि प्रसिद्धम् अस्ति।

अत्र सर्वाधिकं विशेषं तत्त्वम् एतत् अस्ति यत् एकस्मिन्नेव परिसरे द्वादशज्योतिर्लिङ्गानां प्रतिकृतयः स्थापिताः सन्ति। ये श्रद्धालवः देशस्य सर्वेषां ज्योतिर्लिङ्गानां यात्रां कर्तुं न शक्नुवन्ति, ते तातापान्यां एकस्मिन्नेव स्थाने तेषां दर्शनं कर्तुं शक्नुवन्ति। श्रावणमासे अत्र विशेषपूजाऽर्चना भवति तथा मन्दिरपरिसरे भक्तानां चहलपहलः वर्धते।

तपेश्वरधामे भगवान् शिवस्य प्रायः अशीतिफुट् उन्नता विशालप्रतिमा स्थापिता अस्ति। प्रतिमा एकस्मिन् विशालचबूतरे निर्मिता अस्ति। तस्याः दर्शनाय श्रद्धालवः विस्तृताभिः सोपानश्रेणीभिः उपरि गन्तुं प्रवर्तन्ते। प्रतिमादर्शनानन्तरं अधः स्थिते मन्दिरपरिसरे आगन्तुं शक्यते। मन्दिरस्य अन्तर्भागे सुन्दरः प्रदक्षिणामार्गः निर्मितः अस्ति। तस्य भित्तिषु भगवान् शिवसम्बद्धानि चित्राणि स्थापितानि सन्ति। परिसरे एकस्मिन् विशालकक्षे द्वादशज्योतिर्लिङ्गानां प्रतिकृतयः स्थापिताः सन्ति तथा प्रत्येकस्य पुरतः तस्य नाम लिखितम् अस्ति।

उष्णजलस्य कारणेन तातापानी इति नाम

तातापानिनामकरणस्य पृष्ठे अपि रोचकं तथ्यं विद्यते। स्थानीयभाषायां ‘ताता’ इत्यस्य अर्थः उष्णः इति भवति। अत्र अनेकानि प्राकृतिकानि उष्णजलानि कुण्डानि सन्ति, येभ्यः निरन्तरम् उष्णं जलं निर्गच्छति। कुण्डेभ्यः निर्गता वाष्पः उष्णं जलं च श्रद्धालूनां पर्यटकानां च आकर्षणस्य केन्द्रम् अस्ति।

स्थानीयमान्यतानुसारं केषाञ्चित् कुण्डानां जलम् एतावद् उष्णं भवति यत् तस्मिन् अण्डमपि पाचयितुं शक्यते। वैज्ञानिकदृष्ट्या मन्यते यत् भूमेः अधः गन्धकस्य अन्येषां च खनिजतत्त्वानां विद्यमानता तथा भूगर्भीयप्रक्रियायाः कारणेन अत्र जलम् उष्णं भूत्वा प्राकृतिकस्रोतसां माध्यमेन बहिः निर्गच्छति। अस्य प्राकृतिकरहस्यस्य अध्ययनाय देशविदेशेभ्यः वैज्ञानिकाः अपि तातापानीम् आगतवन्तः।

तातापान्या भगवान् रामस्य वनवासकालसम्बद्धा मान्यतापि अस्ति। स्थानीयजनानुसारं भगवान् रामः मातुः सीतायाः भ्रातुः लक्ष्मणस्य च सह वनवासकाले अत्र अवसत्। कथ्यते यत् एकदा भगवान् रामः परिहासेन एकं पाषाणखण्डं सीतायाः दिशि क्षिप्तवान्। तस्मिन् समये सीतामाता उष्णं तैलं नीत्वा गच्छन्ती आसीत्। पाषाणखण्डः पात्रे अपतत् तथा उष्णतैलस्य बिन्दवः यत्र यत्र पतिताः, तत्र तत्र उष्णजलस्रोतांसि प्रादुरभवन्।

अन्याम् एकां मान्यताम् अनुसृत्य भगवान् शिवः अत्र देवीदेवानां स्नानाय उष्णजलस्य कुण्डं निर्मितवान्। अद्यापि कुण्डेभ्यः उष्णजलस्य वाष्पस्य च निर्गमनं दृष्ट्वा जनानां कृते कौतूहलस्य विषयः भवति।

तातापान्याम् एकं प्राचीनं शिवमन्दिरमपि अस्ति, यत्र वर्षेभ्यः पुरातनी भगवान् शिवस्य प्रतिमा स्थापिता अस्ति। स्थानीयसूचनानुसारं उत्खनने देवीदेवानां बह्व्यः प्राचीनाः प्रतिमाः प्राप्ताः, याः मन्दिरपरिसरे स्थापिताः सन्ति। मन्दिरस्य बहिः स्थिते प्राचीनवृक्षे श्रद्धालवः मनोकामनापूर्त्यर्थं नारिकेलं बध्नन्ति। श्रावणमासे महाशिवरात्रौ च अत्र विशेषा भीडः भवति। मकरसङ्क्रान्त्यां तु विशालमेला आयोजितः भवति। मेले झूलानां, मीना-बाजारस्य विभिन्नानां च आपणानां कारणेन सम्पूर्णः प्रदेशः उत्सवमयः भवति।

तातापानी बलरामपुरस्य जनपदमुख्यालयात् प्रायः द्वादशकिलोमीटर् दूरे अस्ति। अम्बिकापुरतः रामानुजगञ्जमार्गेण प्रायः नवतिः किलोमीटर् यात्रां कृत्वा तातापानीं प्राप्तुं शक्यते। एतत् स्थलम् राष्ट्रियमार्गस्य समीपे स्थितम् अस्ति। बलरामपुरे होटलानि विश्रामगृहाणि च उपलब्धानि सन्ति, तातापान्यां तु सामुदायिकभवने निवासस्य सुविधा अस्ति।

श्रावणमासे तातापान्याः तपेश्वरधाम भगवान् शिवस्य भक्तेः, द्वादशज्योतिर्लिङ्गानां दर्शनस्य तथा प्राकृतिकानाम् उष्णजलस्रोतसां कारणेन श्रद्धालूनां पर्यटकानां च कृते विशेषाकर्षणस्य केन्द्रं भवति।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani