शेरगढ़ घाटे नौकानां सेतुःनिर्माय प्रदर्शिन्याः सेना औरैयायां कृतः प्रवेशः, भरेह चकरनगर इत्येतयोः राजानःसमाह्वयः आंग्लेभ्यो दत्तः

औरैया, 13 अगस्तमासः (हि. स.) ।

उत्तरप्रदेशस्य औरैयाजनपदे १८५७ तमवर्षस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः देशस्य इतिहासे आङ्ग्लशासनस्य विरुद्धं प्रथमस्य महाविद्रोहस्य रूपेण अभिलिखितः अस्ति। अस्य क्रान्तेः ज्वालाभिः औरैयापि अस्पृष्टः न अभवत्। जनपदस्य वीरसुपुत्राः शिरसि कफनं बध्वा आङ्ग्लशासनस्य विरुद्धं मोर्चां स्वीकृतवन्तः। भरेहस्य चकरनगरस्य च राजानः क्रान्तिकारिणां सहयोगं कृत्वा आङ्ग्लानां पुरतः महतीं चुनौतीम् उपस्थापितवन्तः।

कविः अजय अन्जामः कथयति यत् १८५७ तमवर्षस्य क्रान्तिकाले चकरनगरस्य राजा कुँवरनिरञ्जनसिंहः भरेहस्य राजा रूपसिंहश्च वर्धमानेनोत्साहेन भागं गृहीतवन्तौ। चकरनगरस्य राजा सिकरौलीनगरस्य रावहरेंद्रसिंहेन सह मिलित्वा इटावानगरे आङ्ग्लानां विश्वस्तं कुँवरजोरसिंहं तथा सर्वकारीयाधिकारिणः स्थानात् निष्कासयितुं अभियानम् आरब्धवान्। उभौ राजानौ झाँसीराज्ञ्याः लक्ष्मीबाई इत्यस्याः संघर्षस्य समर्थनं कृत्वा आङ्ग्लसत्तायै प्रत्यक्षां चुनौतीं दत्तवन्तौ।

क्रान्तिकारिणां गतिविधिषु शेरगढघाटस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका आसीत्। भरेहस्य राजा कुँवररूपसिंहः यमुनानद्यां नौकानां सेतुम् अकारयत्। अस्मिन् कार्ये राजा निरञ्जनसिंहः इत्यादयः अनेकाः क्रान्तिकारिणः भूमिस्वामिनश्च सहयोगं कृतवन्तः। अनेन मार्गेण झाँसीप्रदेशस्य क्रान्तिकारिणः यमुनानदीं पारं कृत्वा २४ जून् १८५७ दिनाङ्के औरैयां प्राप्तवन्तः तथा आङ्ग्लशासनस्य प्रमुखकेन्द्रे तहसीले आक्रमणं कृतवन्तः। अनेन कार्येण आङ्ग्लशासने महती खलबली अभवत्।

आङ्ग्लसेनायाः भरेहचकरनगरयोः राज्ञोः मध्ये बहुवारं संघर्षः अभवत्। अगस्तमासस्य १८५७ तमवर्षस्य अन्तिमसप्ताहे आङ्ग्लसेना अष्टादशपाउण्डपरिमाणकानि तोपास्त्राणि गृहीत्वा वणिजां नौकाभिः यमुनामार्गेण भरेहं प्राप्तवती तथा राज्ञः दुर्गे आक्रमणस्य सज्जतां कृतवती। आङ्ग्लानां रणनीतिं पूर्वमेव ज्ञात्वा राजा रूपसिंहः दुर्गं रिक्तं कृत्वा पूर्वमेव निर्गतवान्। ततः पञ्चसितम्बर् दिनाङ्के आङ्ग्लसेनया भरेहस्य ऐतिहासिकदुर्गः ध्वस्तः कृतः।

तदनन्तरदिने षट्सितम्बर् दिनाङ्के आङ्ग्लैः भरेहतः चकरनगरपर्यन्तं कच्चामार्गः निर्माय चकरनगरदुर्गे आक्रमणं कृतम् तथा तं स्वाधीनतायां नीतवन्तः। आङ्ग्लैः चकरनगरे स्थायिसैन्यशिबिरं स्थापितम्। राजा निरञ्जनसिंहस्य गतिविधीनां निरीक्षणाय तासां च निरोधाय सहसों नगरे अपि सैनिकचौकी स्थापिता।

१८५७ तमवर्षस्य क्रान्त्या एतत् सिद्धं जातं यत् औरैयायाः समीपवर्तिक्षेत्राणां च जनाः आङ्ग्लशासनस्य विरुद्धं संघर्षाय पूर्णतया सज्जाः आसन्। तथापि १८५८ तमवर्षे आङ्ग्लाः पुनः स्वशासनं स्थापयितुं सफलाः अभवन्। ततः आङ्ग्लैः अनेकाः रियासताः अधिगृहीताः तथा ताः स्वसमर्थकानां हस्ते समर्पिताः।

अद्यापि दुर्दशाग्रस्तं भरेहस्य ऐतिहासिकं दुर्गम्

स्वातन्त्र्यप्राप्तेः एकोनाशीतिवर्षाणाम् अनन्तरमपि भरेहस्य ऐतिहासिकं दुर्गं दुर्दशायाः शिकारम् अस्ति। यस्मिन् दुर्गे १८५७ तमवर्षे आङ्ग्लसेनायाः तोपास्त्राणां सामना कृतः आसीत्, तस्य संरक्षणस्य आवश्यकता अनुभूयते। वरिष्ठः पत्रकारः हरेंद्रराठौरः कथयति यत् एतादृशानां ऐतिहासिकस्थलानां संरक्षणं कृत्वा नवसन्ततिं स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे औरैयायाः योगदानस्य विषये परिचितं कारयितव्यम्।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani