आकाशे सहस्रशः होरान् उड्डीय इदानीम् अक्षतसक्सेनाद्वारा स्वबाल्यस्य स्वप्नाय पक्षान् दत्त्वा अभिनयस्य विश्वे पदं स्थापितम्। तस्य कृते इदं यात्रा केवलं व्यवसायपरिवर्तनस्य कथा नास्ति, अपितु पितुः विरासतायाः, स्वस्य अपूर्णानां स्वप्नानां, स्वस्य च नूतनं परिचयं दातुं भावुका यात्रा अस्ति।

अक्षतस्य पिता भारतीयवायुसेनायाः साहसिकः फ़ाइटर्-पायलट् इति आसीत्, 'ऑपरेशन्-सफ़ेद्-सागर्' इत्यस्मिन् अपि तेन भागः गृहीतः आसीत्। एतादृश्यां स्थितौ अनेनैव अभियानेन आधारिते प्रोजेक्ट इत्यत्र वायुसेनागणवेशं धृत्वा फ़ाइटर्-नियन्त्रकस्य पात्रं निर्वहणम् अक्षताय अतीव भावुकः गर्वस्य च क्षणः आसीत्। बाल्ये रङ्गमञ्चे अभिनयस्य स्वप्नं पश्यन् अक्षतः 33 वर्षाणां वयसि स्वसफलं पायलट्वृत्तिं विदाय दत्त्वा अभिनयाय पूर्णतया समर्पणस्य साहसं प्रदर्शितवान्। 'ऑपरेशन्-सफ़ेद्-सागर्'-चलच्चित्रात् स्वाभिनययात्रायाः आरम्भं, पितुः प्राप्तां प्रेरणां, चित्रग्राहकयन्त्रसमक्षं प्रथमवारं स्थातुं भावुकम् अनुभवं च विषयीकृत्य अक्षतसक्सेना-महोदयेन 'हिन्दुस्थानसमाचारेण' सह विशिष्टः वार्तालापः कृतः।

प्रश्नः - 'ऑपरेशन्-सफ़ेद्-सागर्' भवतः अभिनय यात्रायाः आरम्भः अस्ति, अनया चलच्चित्रेण सह सम्बद्धस्य विशिष्टं कारणं किम् आसीत्?

उत्तरम् - यदा मह्यं चलच्चित्रस्य 'ऑपरेशन्-सफ़ेद्-सागर्' पटकथायाः विषये उक्तं, तदैव अस्मिन् मम रुचिः आसीत्। कारगिलयुद्धस्य काले अहम् अस्य अभियानस्य विषये जानामि स्म, यतः मम पिता 'मिराज् 2000' इत्यस्य पायलट् आसीत्, तेन 'ऑपरेशन्-सफ़ेद्-सागर्' इत्यस्मिन् अनेकानि अभियानानि कृतानि आसन्। यदा मह्यं फ़ाइटर्-नियन्त्रकस्य पात्रं प्रस्तुतं, तदा एतत् मम कृते पर्याप्तं रोचकं प्रभावशालि च आसीत्। फ़ाइटर्-नियन्त्रकस्य फ़ाइटर्-पायलट्स् च भारतीयवायुसेनायां सामीप्येन सह कार्यं कुर्वन्ति। पटकथापठनानन्तरं मह्यं प्रतीतं यत् इयं कथा वास्तविकतायाः सत्यघटनानां च पर्याप्तं समीपे अस्ति, अतः मया इदं पात्रं कर्तुं निर्णयः कृतः।

प्रश्नः - अस्मिन् चलच्चित्रे स्वपात्रार्थं भवता कीदृशी सज्जता कृता?

उत्तरम् - अस्य पात्रस्य सज्जतायै मया वायुसेनायां कार्यं कुर्वद्भिः मम केषाञ्चन मित्रैः सह वार्ता कृता, ये फ़ाइटर्-नियन्त्रकस्य सन्ति। मया तेभ्यः तेषां जीवनं, अभियानानां काले तेषां कार्यशैलीं, फ़ाइटर्-पायलट्स्-सह तेषां सम्बन्धान् च ज्ञातम्। मम स्वस्य पायलट्रूपेण अनुभवः अपि मम पर्याप्तम् उपयुक्तः अभवत्। मया प्रायः 15 वर्षाणि रेडियो-सम्भाषणं प्रयुक्तम्, अतः मह्यं ज्ञातम् आसीत् यत् एतादृशे सम्प्रेषणे कीदृशेन प्रकारेण वार्ता क्रियते, पायलट्जनेभ्यः कीदृशं ज्ञानम् आवश्यकं भवति। मम स्वस्य अनुभवः वायुसेनायाः फ़ाइटर्-नियन्त्रक-मित्रैः सह जातः वार्तालापश्च एव अस्य पात्रस्य सज्जतायाः महत्त्वपूर्णः भागः आसीत्।

प्रश्नः - पायलट्तः अभिनेतृत्वं यातुं यात्रायाः आरम्भस्य विचारः भवतः मनसि कदा आगतः?

उत्तरम् - अभिनेता भवितुं स्वप्नः वस्तुतः बाल्ये एव आरब्धः आसीत्। यदा अहं 5-6 वर्षाणां वयसि आसम्, तदा मम माता मां केषुचन रङ्गमञ्चप्रकरणेषु भागं दापयत्। प्रायः 8 वर्षाणां वयसि मम एकः छायाचित्रग्रहः अपि अभवत्, परन्तु तस्मिन् काले विषयः अग्रे न प्रचलितुं शक्तः। मम पिता वायुसेनायाम् आसीत्, अतः अस्माकं नियुक्तिः प्रति द्वि-त्रीणि वर्षाणि परिवर्तते स्म। मया सम्पूर्णदेशे प्रायः 7-8 विद्यालयेषु अध्ययनं कृतम्।

स्वप्नः बाल्यस्य आसीत्, परन्तु सः पूर्णः न शक्तः भवितुम्। वायुसेनायाः अनन्तरम् अहं स्वयं पायलट् अभवम्, प्रायः 13-14 वर्षाणि तस्मिन्नेव व्यवसाये व्यस्तः आसम्। तदनन्तरम् एकस्मिन् दिने प्रतीतं यत् जीवनम् एकमेव अस्ति, प्रत्येकाय स्वप्नाय एकः अवसरः दातव्यः। मया स्ववृत्तिं त्यक्त्वा पूर्णतया अभिनये आगन्तुं निर्णयः कृतः। तदनन्तरं मया पर्याप्तं प्रशिक्षणं गृहीतम्। आदिल्हुसैन-महोदयेन, नीरजकाबी-महोदयेन, मुकेशछाबड़ा-महोदयेन च सह प्रशिक्षणं कार्यशाला च कृता। बैरीजॉन्-महोदयेन, यः पद्मश्रीपुरस्कारेण सम्मानितः, तेन सह त्रयाणां मासानां डिप्लोमापाठ्यक्रमः अपि कृतः। एषा एव मम अभिनेता भवितुं सज्जता आसीत्।

प्रश्नः - प्रथमवारं चित्रग्राहकयन्त्रसमक्षम् आगमनस्य अनुभवः कीदृशः आसीत्?

उत्तरम् - प्रथमवारं चित्रग्राहकयन्त्रसमक्षम् आगमनस्य अनुभवः अतीव उत्तमः आसीत्। मह्यं प्रतीयते यत् जीवनेन अहम् अस्य कृते सज्जीकृतः आसम्। पायलट्-विमानसेवा-व्यावसायिकरूपेण मम अनुभवेन मह्यं पर्याप्तम् आत्मविश्वासं दत्तम्। तदनन्तरं मया अभिनेता भवितुं प्रशिक्षणम् अपि गृहीतम् आसीत्, अतः चित्रग्राहकयन्त्रसमक्षम् गमनविषये आत्मविश्वासः आसीत्। चित्रीकरणस्थले बहु आनन्दः आगतः, सम्पूर्णं दलं च अतीव उत्तमम् आसीत्। निर्देशकः ओनी-सेन-महोदयः मम अद्यावधि सह कार्यं कृतेषु उत्तमेषु निर्देशकेषु एकः अस्ति। अतः चित्रग्राहकयन्त्रसमक्षम् कार्यं कर्तुं मम कृते पर्याप्तम् उत्तमम् अनुभवम् आसीत्।

प्रश्नः - प्रथमचलच्चित्रे अभिनेतृरूपेण चित्रीकरणस्थले सर्वबृहत् आव्हानं किम् आसीत्?

उत्तरम् - यूयं कियन्तः अपि सज्जिताः प्रशिक्षिताः वा भवेयुः, चित्रीकरणस्थले प्रथमवारं गमने किञ्चित् व्याकुलता भवत्येव। मम मतानुसारम् इदम् उत्तमं वस्तु अस्ति। सर्वबृहत् आव्हानम् आसीत् तस्मिन् क्षणे पूर्णतया उपस्थितं स्थातुम्। प्रत्येकाय अभिनेत्रे शिक्ष्यते यत् चित्रीकरणस्थलं स्थलमिति न मत्वा तां परिस्थितिं वास्तविकतायाः इव जीवितव्यम्। आरम्भे मम कृते इदं किञ्चित् कठिनम् आसीत्। परन्तु अस्माकं दलम् अतीव उत्कृष्टम् आसीत्। निर्देशकः ओनी-सेन-महोदयः, सिद्धार्थः, जिम्मी-शेरगिल्-महोदयः, अन्ये च सर्वे कलाकाराः अत्यन्तं व्यावसायिकाः आसन्। तैः चित्रीकरणस्थले सर्वान् पर्याप्तं सहजान् कारितम्। सम्पूर्णस्य कलाकारवृन्दस्य कार्यदलस्य च सहयोगेन मम कृते अयम् अनुभवः पर्याप्तम् आरामदायकः अभवत्।

प्रश्नः - विमानोड्डयने अभिनयकरणे च भवते किं साम्यं दृष्टिगोचरं भवति?

उत्तरम् - उभयोः क्षेत्रयोः पर्याप्तानि साम्यानि सन्ति। एकः उत्तमः पायलट् भवितुं बहु प्रशिक्षणं कर्तव्यम्, अध्ययनं कर्तव्यम्, अनुभवेन सह भवतः क्षमता उत्तमा भवति गच्छति। अभिनयेऽपि एतदेव वस्तु प्रवर्तितः भवति। भवद्भिः औपचारिकं प्रशिक्षणं ग्रहीतव्यं, तदनन्तरम् अनुभवेन सह भवन्तः उत्तमः अभिनेता भवन्ति। विमानोड्डयनशिक्षणेऽपि प्रशिक्षणस्य बहवः स्तराः भवन्ति, तस्मिन् च पर्याप्तः कालः अतीतः भवति। तथैव अभिनयेऽपि निरन्तरं शिक्षणस्य नैरन्तरता आवश्यकी। अहम् इदानीम् अधिकाधिकान् अवसरान् अन्वेषयामि, यतः भिन्न-भिन्नानि पात्राणि निर्वहीतुं शक्नुयाम्, अभिनेतृरूपेण च स्वयम् उत्तमं कर्तुं शक्नुयाम्।

प्रश्नः - चलच्चित्रस्य चित्रीकरणकाले कः क्षणः आसीत्, यं भवान् सर्वदा स्मरिष्यति?

उत्तरम् - वायुसेनागणवेशं धारणं स्वयमेव मम कृते गर्वस्य सम्मानस्य च क्षणः आसीत्। इयं सैनिकस्य गणवेशः अस्ति, मम कृते इयम् अतीव व्यक्तिगतम् अपि अस्ति, यतः मम पिता स्वयं भारतीयवायुसेनायाः अत्यन्तं सम्मानितः प्रतिष्ठितः च फ़ाइटर्-पायलट् आसीत्। तेन 'मिराज् 2000' फ़्रान्सतः भारतम् आनीय 1985 तमे वर्षे भारतीयवायुसेनायां समाविष्टं कारयितुम् अपि महत्त्वपूर्णा भूमिका निर्वहिता आसीत्। तेन 'ऑपरेशन्-सफ़ेद्-सागर्' इत्यस्मिन् अपि भागः गृहीतः आसीत्। अतः तस्येव गणवेशं धारयितुं मम कृते बहु गर्वस्य विषयः आसीत्। द्वितीयः विशिष्टः क्षणः मम अभिनयगुरुणा आदिल्हुसैन-महोदयेन सह कार्यं कर्तुम् आसीत्। मया तेन सह मम प्रथमा अभिनयकार्यशाला कृता आसीत्। यदा मया तं दूरभाषेण उक्तं यत् अहं 'ऑपरेशन्-सफ़ेद्-सागर्' करोमि, तदा तेन उक्तं यत् सः अपि अस्याः परियोजनायाः भागः अस्ति। यदा वयं प्रथमवारं चित्रीकरणस्थले सह आस्म, सः अपि वायुसेनायाः एकस्य वरिष्ठाधिकारिणः गणवेशे आसीत्, तदा तेन सह स्थलं पटलं च सहकारं कर्तुं मम कृते बहु सौभाग्यस्य विषयः आसीत्। तस्मात् चित्रीकरणस्थले बहु किञ्चन शिक्षितुं प्राप्तम्।

प्रश्नः - प्रायः 8,000 होरानाम् उड्डयनानन्तरं चित्रग्राहकयन्त्रसमक्षं स्थातुं कियत् भिन्नः अनुभवः अस्ति?

उत्तरम् - मह्यं बहु आनन्दः आगतः। पायलट्रूपेण अहं सर्वदा यात्रिभिः सह वार्तालापं करोमि स्म। विमानसेवायां कार्यं कुर्वन् यदि कापि विलम्बः भवति स्म वा कापि समस्या आगच्छति स्म, तर्हि यात्रिभ्यः सम्यक् ज्ञानं दातुं मम दायित्वं भवति स्म। मया अनेकानि वर्षाणि तां वृत्तिं बहु आनन्दितवान्, यात्रिभिः सह पर्याप्तं वार्तालापं करोमि स्म। सम्भवतः अनेनैव कारणेन चित्रग्राहकयन्त्रसमक्षं मह्यं कापि भीतिः न अनुभूता। यदा भवान् चित्रग्राहकयन्त्रसमक्षं पात्रं निर्वहति, तदा मम पायलट् इत्यस्य अनुभवेन मह्यं कुत्रापि तम् आत्मविश्वासं दत्तम् यत् अहम् इदं सुखेन कर्तुं शक्नोमि। मह्यं पर्याप्तं सहजम् अभवत्। एवं प्रतीतं यत् अहं यानस्य कप्तान् इति अस्मि। मम मतम् अस्ति यत् प्रत्येकं पात्रं, लघु वा बृहत् वा, स्वस्थाने महत्त्वपूर्णं भवति। अतः मया स्वपात्रं तेनैव आत्मविश्वासेन सह निर्वहितम्।

प्रश्नः - किम् अग्रेऽपि भवान् अभिनयेन सह विमाननस्य सम्बन्धं स्थापितं रक्षितुम् इच्छति?

उत्तरम् - निश्चयेन। सम्प्रति अहम् अभिनये पूर्णतया निवेशितः अस्मि, यतः मम एकः सिद्धान्तः अस्ति यत् यत् कार्यम् अपि करोषि, तस्मिन् शतप्रतिशतद्विगुणं देहि। मया स्ववृत्तिं अत एव त्यक्ता यतः अभिनयाय स्वं सम्पूर्णं कालं, ध्यानं, परिश्रमं च दातुं शक्नुयाम्। तस्मिन् काले अहम् एकस्याम् उत्तमायाम् उच्चायां च पदव्यां आसम्, मम वृत्तिः अपि बहु उत्तमं प्रचलति स्म, परन्तु मया अभिनयाय पूर्णतया अवसरं दातुं निर्णयः कृतः। तथापि विमानेन सह मम सम्बन्धः सर्वदा स्थास्यति। अहं पायलट् इत्येषां तृतीया सन्ततिः अस्मि। मम पितामहः पायलट् आसीत्, मम पिता पायलट् आसीत्, अहम् अपि पायलट् अस्मि। अतः विमानं मम जीवनस्य सर्वदा भागः स्थास्यति। भगवता इच्छितं चेत् एकस्मिन् दिने स्वयं स्वकीयं यानं क्रीत्वा तत् उड्डयनस्य स्वप्नम् अपि अवश्यं पूर्णं करिष्यामि। अभिनयः विमानं च, उभयोः सह मम सम्बन्धः सर्वदा स्थास्यति।

---------------

Hindusthan Samachar / अंशु गुप्ता