-प्राचीन मंदिराणाम् अवशेषाणां मध्ये विराजमानः अस्तिभगवान शिवः

बलरामपुरम्, 17 अगस्तमासः (हि.स.)।

श्रावणमासः भगवतश्शिवस्य आराधनायै विशेषमहत्त्वपूर्णः मन्यते। श्रावणमासस्य तृतीये सोमवासरे जनपदस्य शिवालयेषु प्रभातकालादेव श्रद्धालूनाम् आवागमनं निरन्तरं वर्तते। अस्मिन् क्रमे बलरामपुरजनपदस्य डीपाडीहस्थे प्राचीनमन्दिरसमूहेऽपि भक्ताः भगवतः शिवस्य दर्शनाय जलाभिषेकाय च आगच्छन्ति। अत्र श्रद्धया सह इतिहासस्यापि सम्बन्धः अस्ति। शताब्दीप्राचीनेषु मन्दिरेषु अवशेषेषु विद्यमानं शिवलिङ्गम् अद्यापि स्थानीयजनानां श्रद्धायाः प्रमुखं केन्द्रम् अस्ति।

डीपाडीहस्य मन्दिरपरिसरः बहुकिलोमीटरपर्यन्तं विस्तृतेभ्यः प्राचीनावशेषेभ्यः विशेषां परिचितिं धारयति। विभिन्नस्थलेभ्यः प्राप्तानां मन्दिराणां मूर्तीनां च अवशेषान् एकस्मिन् स्थाने सुरक्षितरूपेण स्थापयितुं प्रयासः कृतः अस्ति। मुक्ताङ्गणे स्थापिताः एते पुरावशेषाः संग्रहालयस्य अनुभवं कारयन्ति।

श्रावणमासस्य सोमवासरे भगवतः शिवस्य पूजायाः विशेषं महत्त्वं मन्यते। डीपाडीहेऽपि श्रद्धालुभिः शिवलिङ्गे जलं दुग्धं च समर्प्य पूजार्चना क्रियते। स्थानीयजनानां श्रद्धा अस्ति यत् अत्र श्रद्धापूर्वकं भगवान् शिवस्य आराधनां कृत्वा मनोकामनाः पूर्णाः भवन्ति। महाशिवरात्रौ दशहरापर्वणि च अत्र बहुसंख्यकाः श्रद्धालवः आगच्छन्ति। महाशिवरात्रिपर्वणि परिसरे मेला आयोज्यते, येन सम्पूर्णे क्षेत्रे धार्मिकं वातावरणं निर्मीयते।

१९८७ तमे वर्षे सर्वेक्षणम्, १९८९ तमे वर्षे उत्खननस्य प्रारम्भः

डीपाडीहस्य प्राचीनमन्दिराणां सर्वेक्षणं १९८७ तमे वर्षे कृतम् आसीत्। तदनन्तरं द्विवर्षेभ्यः पश्चात् १९८९ तमे वर्षे अत्र उत्खननकार्यं प्रारब्धम्। उत्खननसमये विभिन्नकालखण्डसम्बद्धानां मन्दिराणां देवीदेवतानां प्रतिमानां च अवशेषाः प्राप्ताः।

विशेषज्ञानाम् अनुसारम् अत्र प्राप्ताः अवशेषाः सूचयन्ति यत् प्राचीनकाले इदं क्षेत्रं धार्मिककलात्मकक्रियाकलापानां महत्त्वपूर्णं केन्द्रं भवितुम् अर्हति स्म। विभिन्नकालसम्बद्धानां विभिन्नराजवंशैः सम्बद्धानां च मन्दिराणां विद्यमानता डीपाडीहं ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णं करोति।

डीपाडीहे उरांवटोला शिवमन्दिरम्, सामन्तसरनाप्रवेशद्वारं तथा पंचायतनशैल्याः शिवमन्दिरस्य अवशेषाः द्रष्टुं शक्यन्ते। तदतिरिक्तं महिषासुरमर्दिन्याः, लक्ष्म्याः, उमामहेश्वरस्य, भगवान् विष्णोः, कुबेरस्य तथा कार्तिकेयस्य प्राचीनाः प्रतिमाः अपि अत्र विद्यमानाः सन्ति। पाषाणेषु कृता सूक्ष्मनक्काशी तथा प्रतिमानां कलात्मकं स्वरूपं तस्मिन् काले शिल्पकलायाः समृद्धिं प्रदर्शयतः। एतान् द्रष्टुं इतिहासे पुरातत्त्वे च रुचिं वहन्तः जनाः अपि अत्र आगच्छन्ति।

डीपाडीहपरिसरे स्थापितं विशालं शिवलिङ्गं श्रद्धालूनां कृते विशेषम् आकर्षणम् अस्ति। समीपे लघवः विशालाश्च बहवः शिवलिङ्गाः अपि दृश्यन्ते। सामन्तसरनासमूहस्य अन्तर्गतस्य प्राचीनमन्दिरस्य गर्भगृहे स्थितस्य शिवलिङ्गस्य स्थानीयजनाः अद्यापि पूजार्चनां कुर्वन्ति।

श्रावणमासे श्रद्धालवः अत्र आगत्य जलाभिषेकं कुर्वन्ति तथा भगवान् शिवात् सुखसमृद्ध्योः कामनां कुर्वन्ति। मन्दिरस्य प्रवेशद्वारे निर्मिताः विभिन्नदेवीदेवतानां आकृतयः तस्य प्राचीनस्थापत्यशैलीं अधिकं विशिष्टां कुर्वन्ति।

इतिहासस्य श्रद्धायाः च दृष्ट्या महत्त्वपूर्णे सति अपि डीपाडीहस्य प्राचीनधरोहराणां सुरक्षा चिन्तायाः विषयः अस्ति। परिसरे बह्व्यः प्रतिमाः मुक्ताङ्गणे स्थापिताः सन्ति, यद्यपि काश्चन प्रतिमाः संग्रहालये सुरक्षिताः सन्ति। स्थानीयजनानाम् अनुसारं पूर्वं अत्रतः कतिपयाः दुर्लभाः प्रतिमाः चोरिताः अपि आसन्।

स्थानीयः निवासी दिनेशमरकामः उक्तवान् यत् प्राचीनप्रतिमानां मन्दिराणाम् अवशेषाणां च सुरक्षायै प्रशासनस्य पक्षतः ठोसव्यवस्था करणीया। यदि अत्र सुरक्षायाः संरक्षणस्य च उत्तमव्यवस्था भवेत् तथा पर्यटनसुविधानां विकासः क्रियेत, तर्हि डीपाडीहं धार्मिकपुरातत्त्वीयपर्यटनस्थलरूपेण नूतनां परिचितिं प्राप्तुं शक्नोति।

बहवः जनप्रतिनिधयः अपि अस्य ऐतिहासिकधरोहरस्य संरक्षणाय आवश्यकानि पदानि स्वीकरणीयानि इति कथितवन्तः। स्थानीयजनानाम् आशा अस्ति यत् प्रशासनं सरकारश्च मिलित्वा अस्याः संरक्षणस्य दिशि प्रभावी प्रयासं करिष्यतः।

श्रावणमासस्य तृतीये सोमवासरे डीपाडीहे एकतः श्रद्धालवः प्राचीनशिवलिङ्गे जलं दुग्धं च समर्पयन्तः सन्ति, अपरतः मन्दिराणाम् अवशेषाः प्राचीनप्रतिमाश्च अस्य क्षेत्रस्य गौरवपूर्णस्य अतीतस्य कथां कथयन्ति। धार्मिकश्रद्धायाः ऐतिहासिकधरोहरस्य च अयमेव समन्वयः डीपाडीहं बलरामपुरजनपदस्य विशिष्टेषु स्थलेषु समावेशयति।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani