भोपालम्/रायसेनम्, 17 अगस्तमासः (हि.स.)।

श्रावणमासस्य तृतीये सोमवासरे नागपञ्चम्याः विशेषसंयोगे मध्यप्रदेशस्य प्रमुखेषु शिवालयेषु धार्मिकस्थलेषु च श्रद्धायाः जनौघः समागतः। प्रभातकालादेव मन्दिरेषु श्रद्धालूनां दीर्घाः पङ्क्तयः दृश्यन्ते स्म। भक्तैः भगवान् शिवस्य जलाभिषेकः दुग्धाभिषेकश्च कृत्वा बिल्वपत्रं, भाङ्गं, धत्तूरं, पुष्पाणि तथा पञ्चामृतं समर्पितम्। बहुषु मन्दिरेषु विशेषशृङ्गाराः धार्मिकानुष्ठानानि च आयोजितानि। मन्दिरपरिसराः दिवसभरं हरहरमहादेव तथा बमबमभोले इति जयघोषैः गुंजायमानाः अभवन्।

रायसेनजनपदस्य ऐतिहासिके भोजपुरशिवमन्दिरे नागेश्वरमहादेवस्वरूपे विशेषशृङ्गारः

रायसेनजनपदस्य ऐतिहासिके भोजपुरशिवमन्दिरे श्रावणसोमवासरस्य नागपञ्चम्याः च संयोगे भगवान् भोलेनाथस्य नागेश्वरमहादेवस्वरूपे विशेषशृङ्गारः कृतः। प्रायः षट्शताधिककिलोग्रामपरिमितैः पुष्पैः मन्दिरस्य भगवान् शिवस्य च शृङ्गारः कृतः। विशेषस्वरूपस्य दर्शनाय प्रभातकालादेव श्रद्धालूनाम् आगमनम् आरब्धम्। मन्दिरस्य महन्तस्य पवनगिरिमहाराजस्य मार्गदर्शनेन अयं विशेषशृङ्गारः कारितः। पूजारी अनूपगिरिः अवदत् यत् श्रावणसोमवासरस्य नागपञ्चम्याः च विशेषसंयोगं दृष्ट्वा भगवान् शिवं नागेश्वरस्वरूपेण सज्जीकर्तुं निर्णयः कृतः आसीत्। श्रद्धालुभिः भगवान् शिवस्य जलाभिषेकं कृत्वा पूजार्चना कृता। मन्दिरपरिसरे निरन्तरं हरहरमहादेव इति जयघोषः गुंजायमानः आसीत्।

रायसेनस्य सोमेश्वरधामे नीलकण्ठेश्वरमन्दिरे च समागतः जनसम्मर्दः

रायसेनस्य समीपे पर्वते स्थिते सोमेश्वरधामे अपि प्रभातकालादेव श्रद्धालूनां जनसम्मर्दः समारब्धः। प्रातः प्रायः षड्वादनादेव भक्ताः भगवान् शिवस्य जलाभिषेकाय पूजार्चनाय च आगच्छन्तः आसन्। प्राचीनमन्दिरपरिसरे घण्टानां, शङ्खध्वनेः तथा हरहरमहादेव इति जयघोषस्य च कारणेन भक्तिमयं वातावरणं निर्मितम्। अपरतः गैरतगञ्जतहसीले स्थिते नीलकण्ठेश्वरमहादेवमन्दिरे अपि नागपञ्चम्याः श्रावणसोमवासरस्य च संयोगे बहुसंख्यकाः श्रद्धालवः आगतवन्तः। भक्तैः भगवान् शिवस्य अभिषेकं कृत्वा सुखसमृद्धेः परिवारस्य च कल्याणस्य कामना कृता।

ग्वालियरस्य नागदेवतामन्दिरे अपि श्रद्धालवः समागताः

ग्वालियरस्य प्राचीननागदेवतामन्दिरे नागपञ्चम्याः अवसरे प्रभातकालादेव श्रद्धालूनाम् आवागमनं वर्तते स्म। भक्तैः नागदेवतायाः अभिषेकं कृत्वा विधिविधानपूर्वकं पूजार्चना कृता। श्रावणसोमवासरस्य नागपञ्चम्याः च एकस्मिन् दिने समागमेन मन्दिरे विशेषः धार्मिकोत्साहः दृष्टः।

बांदकपुरस्य जागेश्वरधामे प्रभातकालादेव दीर्घाः पङ्क्तयः

दमोहजनपदस्य प्रसिद्धे बांदकपुरस्थिते जागेश्वरधामे श्रावणमासस्य तृतीये सोमवासरे नागपञ्चम्यां च श्रद्धालूनां महती जनसंख्या आसीत्। प्रातः प्रायः त्रिवादनादेव मन्दिरपरिसरे भक्तानां पङ्क्तयः आरब्धाः आसन्। मन्दिरस्य कपाटोद्घाटनानन्तरं श्रद्धालुभिः भगवान् जागेश्वरनाथाय जलं समर्प्य पूजार्चना कृता।

प्रातः प्रायः अष्टवादनस्य त्रिंशत्क्षणपर्यन्तं विंशतिसहस्राधिकाः श्रद्धालवः दर्शनं कृतवन्तः इति सूचना प्राप्ता। सायंकालपर्यन्तम् एषा संख्या एकलक्षात् अधिका भवितुम् अनुमानितम्। जबलपुरात् समीपवर्तिभ्यः क्षेत्रेभ्यश्च कांवडधारिणः अपि भगवान् जागेश्वरनाथाय कांवडं समर्पयितुं आगतवन्तः। दमोहस्य सांसदः राहुलसिंहः अपि पत्न्या सह प्रातः प्रायः चतुर्वादने बांदकपुरं प्राप्त्वा भगवान् जागेश्वरनाथस्य दर्शनं कृतवान्।

महतीं जनसंख्यां दृष्ट्वा मन्दिरपरिसरे समीपवर्तिषु क्षेत्रेषु च व्यापकाः सुरक्षाव्यवस्थाः कृताः। हटस्य उपपुलिसाधीक्षकस्य केपीसिंहस्य नेतृत्वे पुलिसबलं नियुक्तम् आसीत्। मन्दिरपरिसरे शताधिकैः सीसीटीवीचित्रग्राहकैः निगराणी क्रियते स्म, द्विशताधिकाः पुलिसकर्मिणः च सुरक्षाव्यवस्थायै नियुक्ताः आसन्।

भिण्डस्य शिवालयेषु कांवडधारिणां जनसम्मर्दः

भिण्डजनपदेऽपि श्रावणमासस्य तृतीये सोमवासरे प्रमुखेषु शिवालयेषु श्रद्धालूनां महती जनसंख्या आसीत्। भक्तैः बिल्वपत्रेण, दुग्धेन, दध्ना तथा पञ्चामृतेन भगवान् शिवस्य अभिषेकः कृतः। भाङ्गं, धत्तूरं, पुष्पाणि तथा अक्षतान् समर्प्य पूजार्चना कृता। हरिद्वारात् सिन्धीरामपुरात् च कांवडं गृहीत्वा आगतैः शिवभक्तैः गङ्गाजलेन भगवान् शिवस्य अभिषेकः कृतः। प्रभातकालादेव मन्दिरेषु दीर्घाः पङ्क्तयः आसन्।

वनखण्डेश्वरात् तालेश्वरपर्यन्तं बोरेश्वरपर्यन्तं च गुंजिताः जयघोषाः

भिण्डस्य प्राचीनवनखण्डेश्वरमहादेवमन्दिरे प्रातःकालात् पूर्वमेव श्रद्धालूनाम् आवागमनम् आरब्धम्। हरहरमहादेव तथा बमबमभोले इति जयघोषाणां मध्ये भक्तैः भगवान् शिवाय जलं, दुग्धं, दधि तथा पञ्चामृतं समर्पितम्। कांवडधारिभिः गङ्गाजलं समर्प्य भगवान् शिवस्य आराधना कृता। लहारस्य तालेश्वरमहादेवमन्दिरे अटेरक्षेत्रस्य बोरेश्वरमहादेवमन्दिरे च प्रभातकालादेव भक्तानां जनसम्मर्दः आसीत्। मन्दिराणां कपाटोद्घाटनमात्रेण अभिषेकस्य पूजार्चनायाश्च क्रमः प्रारब्धः।

भाङ्गधत्तूरबिल्वपत्राणां वर्धिता मागधा

श्रावणसोमवासरस्य कारणेन मन्दिराणां समीपे पूजासामग्रीणां विपण्याम् अपि विशेषा चहलपहल् दृष्टा। बिल्वपत्रस्य, भाङ्गस्य, धत्तूरस्य, पुष्पाणाम् अन्यासां पूजासामग्रीणां च मागधा वर्धिता। श्रद्धालवः प्रभातकालादेव आपणेषु पूजासामग्रीं क्रीणन्तः दृष्टाः। वनखण्डेश्वरस्य अतिरिक्तं महाकालेश्वरमन्दिरे, गऊघाटशिवमन्दिरे, त्र्यम्बकेश्वरमन्दिरे, अर्धनारीश्वरमन्दिरे, बरगदेश्वरमहादेवमन्दिरे तथा नवादापार्कस्थिते महादेवमन्दिरे अपि भक्तैः पूजार्चना कृता। मेहगांव, गोरमी तथा गोहदक्षेत्राणां शिवालयेष्वपि दिवसभरं श्रद्धालूनां जनसम्मर्दः वर्तते स्म।

सेन्धवायाः नागलवाडीशिखरधामे एकशतैकलिटरपरिमितेन दुग्धेन अभिषेकः

बडवानीजनपदस्य सेन्धवाक्षेत्रे प्रसिद्धे नागलवाडीशिखरधामे स्थिते भिलटदेवमन्दिरे नागपञ्चम्याः अवसरे विशेषधार्मिकानुष्ठानानि आयोजितानि। भिलटदेवस्य एकशतैकलिटरपरिमितेन दुग्धेन अभिषेकः कृतः तथा अष्टाधिकशतप्रकारकाणां व्यञ्जनानां भोगः समर्पितः। रिमझिमवृष्टेः कुहरे च मध्ये श्रद्धालवः प्रायः सार्धत्रिकिलोमीटरपरिमितं पर्वतीयमार्गं पद्भ्यां गत्वा मन्दिरं प्राप्तवन्तः। रात्रेः प्रारभ्य एव दर्शनस्य क्रमः वर्तते स्म।

आयोजनसम्बद्धानां जनानाम् अनुसारं बहुसंख्यकाः श्रद्धालवः अत्र प्राप्ताः सन्ति तथा दिवसभरं लक्षशः श्रद्धालूनाम् आगमनस्य अनुमानं कृतम्। नागलवाडीशिखरधामः सतपुडापर्वतीयक्षेत्रे स्थितं प्रमुखं धार्मिकस्थलम् अस्ति। अत्र विराजमानस्य भिलटदेवस्य निमाडक्षेत्रे विशेषश्रद्धया पूजार्चना क्रियते।

टीकमगढे गृहे गृहे नागदेवतायाः दर्शनम्

टीकमगढे नागपञ्चम्याः अवसरे नाथसम्प्रदायस्य जनाः नागदेवतायाः प्रतिमां गृहीत्वा गृहे गृहे प्रस्थितवन्तः। जनैः श्रद्धाभावेन नागदेवतायाः दर्शनं कृत्वा पूजार्चना कृता। बहुषु गृहेषु नागपञ्चम्याः अवसरे पारम्परिकधार्मिकानुष्ठानानि अपि आयोजितानि।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani