डा. मयंक-चतुर्वेदी

“भगवन्! मनुष्यस्य कृते कः मार्गः श्रेष्ठः?” बालकः नचिकेताः यमराजं प्रति प्रश्नमकरोत्। उत्तरं प्राप्तम्— “श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतः...”

कठोपनिषदः अयं सन्देशः बोधयति यत् मनुष्यस्य पुरतः सदैव द्वौ मार्गौ भवतः— श्रेयः च प्रेयः च। श्रेयः दीर्घकालिक-कल्याणस्य मार्गः अस्ति, यदा तु प्रेयः तात्कालिक-सुखसुविधानाम् आकर्षणम् अस्ति। विवेकशीलः जनः श्रेयसः चयनं करोति। अद्य एकविंशतितमे शताब्दे भारतमपि अस्मिन्नेव निर्णायक-सन्धिबिन्दौ स्थितम् अस्ति। प्रश्नः न एषः यत् भारतं २०४७ पर्यन्तं विकसितराष्ट्रं भविष्यति वा न वा, अपितु एषः यत् तस्य विकासस्य चेतना कीदृशी भविष्यति? किं विकासस्य आधारः केवलम् आर्थिक-उपलब्धयः भविष्यन्ति, अथवा ज्ञानस्य, नैतिकतायाः, संस्कृतेः, विज्ञानस्य, मानवीय-मूल्यानां च सन्तुलितः समन्वयः भविष्यति?

अस्मिन्नेव सन्दर्भे सम्प्रति मुम्बईनगरस्य नेशनल-स्टॉक-एक्सचेञ्ज इत्यत्र शिक्षा-संस्कृति-उत्थान-न्यासेन मुम्बई-विश्वविद्यालयेन च संयुक्ततत्त्वावधानेन “विकसितभारताय शिक्षा” इति विषये आयोजितायां राष्ट्रीय-सङ्गोष्ठ्यां राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-सङ्घस्य सरकार्यवाहः दत्तात्रेय-होसबाले इत्यस्य एतत् कथनम् अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम् अस्ति— “ज्ञानस्य, कौशलस्य, चरित्रस्य च समन्वय: एव शिक्षा अस्ति। विकसितभारतस्य परिकल्पनायां धर्मस्य, अर्थस्य, कामस्य, मोक्षस्य च सर्वेषां विकासाय वयं विद्यार्थिनः सज्जीकर्तव्याः।” एतत् भारतीय-शिक्षादर्शनस्य वर्तमान-समयानुकूलं पुनःस्थापनायाः आह्वानम् अस्ति।

भारतस्य महत्तमं बलं तस्य ज्ञान-परम्परा

विश्वस्य अनेकेषु देशेषु औद्योगिक-क्रान्तेः, प्रौद्योगिकी-नवाचारस्य अथवा प्राकृतिक-संसाधनानाम् आधारेण विकासः कृतः। भारतस्य विशिष्टता तु तस्य ज्ञान-परम्परा अभवत्। तक्षशिला, नालन्दा, विक्रमशिला, वल्लभी इत्यादयः विश्वविद्यालयाः शिक्षायाः केन्द्राणि भवितुमात्रं न, अपितु सभ्यता-निर्माणस्य केन्द्राण्यपि आसन्। भारतीय-शिक्षायाः उद्देश्यं व्यक्तेः समाजस्य च निर्माणम् अभवत्। तैत्तिरीयोपनिषदः “सत्यं वद, धर्मं चर” इति सन्देशः तथा स्वामी-विवेकानन्दस्य “चरित्र-निर्माणकारिणी शिक्षा” इति विचारः अस्याः परम्परायाः एव विस्तारः अस्ति। दत्तात्रेय-होसबले अपि शिक्षां राष्ट्र-निर्माणस्य आधारशिलां मन्यन्ते।

अद्य कृत्रिम-बुद्धिमत्ता, क्वाण्टम्-सङ्गणनम्, जैव-प्रौद्योगिकी, स्वचालनं च इत्येषां युगम् अस्ति। एतादृशे काले कौशलम् अनिवार्यम् अस्ति। तथापि कौशलं तदैव सार्थकं भवति यदा ज्ञानं तस्मै दिशां ददाति तथा चरित्रं प्रयोजनं प्रददाति। इतिहासः बोधयति यत् विज्ञानेन परमाणु-ऊर्जायाः सदृशा उपयोगी शक्तिः अपि प्रदत्ता तथा परमाणु-बम-सदृशम् विनाशकारी अस्त्रमपि निर्मितम्। अन्तरं केवलम् उद्देशस्य चरित्रस्य च आसीत्। विकसितभारतस्य अर्थः तादृशानां नागरिकाणां निर्माणम् अस्ति ये दक्षाः भवितुं सह उत्तरदायिनः संवेदनशीलाश्च स्युः।

चत्वारः पुरुषार्थाः भारतीय-शिक्षादृष्टिश्च

दत्तात्रेय-होसबाले शिक्षां धर्मेण, अर्थेन, कामेन, मोक्षेण च संयोज्य भारतीय-चिन्तनस्य समग्रतां पुरतः स्थापितवन्तः। धर्मस्य अर्थः कर्तव्यं नैतिकता च अस्ति, अर्थः आर्थिक-समृद्धेः आधारः अस्ति, कामः सृजनात्मकानाम् आकाङ्क्षाणां प्रतीकम् अस्ति, मोक्षश्च आत्मबोधस्य आन्तरिक-स्वातन्त्र्यस्य च स्वरूपम् अस्ति। यदि शिक्षा आर्थिक-सफलतायां सीमिता भवेत् तथा नैतिक-चेतना दुर्बला भवेत्, तर्हि सामाजिक-सन्तुलनमपि प्रभावितं भवति। भारतीय-शिक्षादर्शनं जीवनस्य प्रत्येकस्मिन् आयामे सन्तुलनं स्थापयितुं प्रेरयति।

राधाकृष्णन्-आयोगस्य उल्लेखं कुर्वन् दत्तात्रेय-होसबाले कथयन्ति— “वयं निर्माणीं न निर्मामः, वयं सभ्यतां निर्मामः।” एष एव शिक्षायाः वास्तविकः स्वरूपः अस्ति। निर्माणी वस्तूनां उत्पादनं करोति, शिक्षा तु व्यक्तित्वस्य निर्माणं करोति। अद्य शिक्षायाः सफलतायाः मूल्याङ्कनं प्रायः रोजगारस्य, वेतनस्य, परीक्षापरिणामानां च आधारेण क्रियते। एतेषां महत्त्वमस्ति, तथापि शिक्षायाः व्यापकं लक्ष्यं दूरदर्शिनः, उत्तरदायिनः, राष्ट्रनिष्ठाश्च नागरिकान् निर्मातुम् अस्ति। कस्यापि विकसितराष्ट्रस्य महत्तमं बलं तादृशाः एव नागरिकाः भवन्ति।

संवादस्य जिज्ञासायाश्च संस्कृतिः

होसबाले समाजे वर्धमानायाः संवादहीनतायाः विषये अपि चिन्तां प्रकटितवन्तः। सूचनायाः अस्मिन् युगे उत्तराणि सहजतया उपलब्धानि सन्ति, प्रश्नं पृष्टुं प्रवृत्तिः तु दुर्बला भवतीव दृश्यते। भारतीय-ज्ञान-परम्परायाः आधारः संवादः एव आसीत्। गार्ग्याः याज्ञवल्क्यस्य च शास्त्रार्थः, उद्दालकस्य श्वेतकेतोश्च संवादः तथा नचिकेतसः यमराजस्य च प्रश्नोत्तरं प्रमाणयन्ति यत् भारते शिक्षा जिज्ञासायाः, तर्कस्य, विचार-विमर्शस्य च माध्यमरूपेण स्वीकृता आसीत्। भविष्यस्य शिक्षा-व्यवस्थायां अस्याः संवाद-संस्कृतेः पुनर्जागरणम् आवश्यकम् अस्ति।

राष्ट्रीय-शिक्षा-नीति-२०२० इत्यस्य दिशा

राष्ट्रीय-शिक्षा-नीति-२०२० भारतीय-ज्ञान-परम्परायाः आधुनिक-विज्ञानेन समन्वयस्य दिशि महत्त्वपूर्णम् उपक्रमम् अस्ति। बहुविषयक-शिक्षा, मातृभाषायाम् अध्ययनम्, अनुसन्धानम्, नवाचारः, कौशल-विकासः, मूल्याधारितं शिक्षणं च तस्याः व्यापक-दृष्टेः अङ्गानि सन्ति। यदि भारतं वैश्विक-ज्ञान-अर्थव्यवस्थायाः नेतृत्वं कर्तुम् इच्छति, तर्हि तेन प्रौद्योगिक्याः उपयोगं कुर्वतः समाजात् अग्रे गत्वा ज्ञानस्य सृजनं कुर्वता राष्ट्रेण भवितव्यम्। प्रयोगशालाभिः सह जीवन-मूल्यानां विकासः अपि समानरूपेण आवश्यकः अस्ति।

दत्तात्रेय-होसबाले इत्यस्य एतत् कथनं यत् “विकसितभारत-२०४७ एकः भाग: अस्ति, यात्रायाः अन्तः नास्ति”, भारतीय-चिन्तनस्य मूलभावनां व्यक्तीकरोति। महर्षिः अरविन्दः भारतस्य भविष्यं मानव-चेतनायाः उच्चतर-विकासेन सम्बद्धवान् आसीत्, यदा तु डॉ. सर्वपल्ली-राधाकृष्णन् राष्ट्रस्य महानतायाः आधारं तस्य नागरिकाणां चरित्रम् अमन्यत। एतस्याः दृष्ट्या विकसितभारतस्य अर्थः केवलं पञ्च वा दश वा खरब-डॉलर-परिमितायाः अर्थव्यवस्थायाः निर्माणं नास्ति। वास्तविकः विकासः तस्य समाजस्य परिचयः भविष्यति यत्र विज्ञानं संस्कृतिश्च सहैव चलतः, समृद्ध्या सह संवेदना तिष्ठति तथा प्रगतेः प्रत्येकम् आयामः नैतिक-मूल्यैः सम्बद्धः भवति।

भारतस्य श्रेष्ठानाम् अभियन्तॄणां, चिकित्सकानां, वैज्ञानिकानां, उद्यमिनां च सह चरित्रसम्पन्नानां नागरिकाणाम् अपि आवश्यकता अस्ति। शिक्षा तदैव स्वकीयम् उद्देश्यं प्राप्स्यति यदा सा मस्तिष्काय ज्ञानं, हस्ताभ्यां कौशलं, अन्तःकरणाय चरित्रं च प्रदास्यति। कठोपनिषदः ‘श्रेयः’, स्वामी-विवेकानन्दस्य ‘मैन-मेकिङ्ग-एजुकेशन’ इति विचारः, राष्ट्रीय-शिक्षा-नीतेः २०२० समग्र-दृष्टिः तथा दत्तात्रेय-होसबाले इत्यस्य “ज्ञानं, कौशलं, चरित्रं च” इति विचारः—एते सर्वे एकस्याः राष्ट्रीय-धारायाः विविधाः आयामाः सन्ति। २०४७-वर्षस्य विकसितभारतस्य वास्तविकं सूत्रमपि एतदेव अस्ति।

(लेखकः हिन्दुस्थान-समाचार-संस्थया सम्बद्धः अस्ति।)

/ अंशु गुप्ता