-उदय कुमार सिंहः

श्रावणमासस्य आगमनेन सम्पूर्णं वातावरणं शिवमयं भवति। देवालयेषु घण्टानिनादः, “हर-हर महादेव” इति जयघोषः, शिवभक्तानां दीर्घाः पङ्क्तयः, कांवडयात्रिकाणां पदयात्रा तथा जलाभिषेकस्य महोत्साहः केवलं धार्मिकश्रद्धायाः प्रदर्शनं नास्ति, अपितु भारतीयसंस्कृतेः तस्याः गम्भीरचेतनायाः महोत्सवः अस्ति, यस्याम् भगवान् शिवः जनजनस्य आराध्यदेवत्वेन प्रतिष्ठितः अस्ति। ग्रामेभ्यः आरभ्य महानगरेषु, हिमालयशिखरेभ्यः आरभ्य समुद्रतीरेभ्यः पर्यन्तं सर्वेषु शिवालयेषु श्रद्धायाः सागरः समुत्स्फुरति।

भगवान् शिवः भारतीयसंस्कृतेः अद्वितीयः देवः अस्ति, यस्य व्यक्तित्वे यावत् रहस्यम् अस्ति तावदेव सरलतापि विद्यते; यावती विराटता अस्ति तावती एव आत्मीयतापि दृश्यते। सः एकतः कैलासस्य योगी, अपरतः लोकजीवनस्य भोलेनाथः अस्ति। सः संन्यासी अपि अस्ति, आदर्शगृहस्थः अपि। सः संहारकर्ता अपि अस्ति, सृष्टेः महान् रक्षकः अपि। अतः भारतीयसंस्कृतौ शिवः केवलं पूजनीयदेवता न, अपितु सम्पूर्णजीवनदर्शनस्य, सामाजिकचेतनायाः, आध्यात्मिकशक्तेः तथा मानवीयमूल्यानां परमः प्रतीकः मन्यते।

भगवतः शिवस्य बाह्यस्वरूपं यद्यपि विचित्रं दृश्यते, तथापि तस्य अन्तर्निहितः सन्देशः अत्यन्तं गम्भीरः, व्यावहारिकश्च अस्ति। तस्य ललाटे अर्धचन्द्रः, जटासु प्रवहन्ती गङ्गा, तृतीयनेत्रम्, नीलकण्ठस्वरूपम्, कण्ठे नागः, शरीरे भस्म, हस्तयोः त्रिशूलः डमरुश्च—एतेषु कश्चनापि केवलम् अलङ्कारः नास्ति। प्रत्येकः मानवजीवनस्य कस्यचित् सत्यस्य, मूल्यस्य, आदर्शस्य च गूढव्याख्यानं करोति।

शिवस्य सम्पूर्णं व्यक्तित्वम् अस्मान् शिक्षयति यत् बाह्यसौन्दर्यादपि अधिकं महत्त्वम् आन्तरिकचरित्रस्य अस्ति। वास्तविकमहत्ता न वैभवेन, न सम्पत्त्या, न शक्त्या मीयते, अपितु त्यागेन, करुणया, सन्तुलनेन तथा लोकमङ्गलभावनया एव परिमीयते।

वस्तुतः भगवान् शिवस्य स्वरूपं यावत् अद्भुतम्, अलौकिकम्, रहस्यमयं च दृश्यते, तावत् एव दार्शनिकम्, गम्भीरम्, जीवनोपयोगि च अस्ति। तस्य शरीरे धारितः प्रत्येकः प्रतीकः, प्रत्येकम् आभरणम्, प्रत्येकम् आयुधं च दिव्यत्वस्य परिचायकम् अस्ति, मानवजीवनाय च गहनं सन्देशं वहति। शिवः जीवनदर्शनस्य महानाचार्यः अस्ति, यस्य सम्पूर्णं व्यक्तित्वं करुणायाः, समतायाः, त्यागस्य, सन्तुलनस्य, निर्भयतायाः तथा लोककल्याणस्य परमव्याख्यानं करोति।

भगवान् शिवः केवलं देवतानां देवः महादेवः न, अपितु समाजस्य तेषामपि उपेक्षितानां, तिरस्कृतानां, भयकारणत्वेन मन्यमानानां प्राणिनां संरक्षकः अस्ति, येषां प्रति सामान्यजनाः दूरीभावं वहन्ति। यं सर्पं वृश्चिकं वा दृष्ट्वा जनाः भयभीताः भवन्ति, तमेव शिवः स्वकण्ठस्य भूषणं करोति। समुद्रमन्थनसमये उत्पन्नं कालकूटविषं, यत् देवदानवौ अपि स्वीकर्तुं न अशक्नुताम्, तत् भगवान् शिवः लोकहिताय स्वकण्ठे धारयित्वा सम्पूर्णसृष्टेः रक्षणम् अकरोत्। तस्य नीलकण्ठस्वरूपं बोधयति यत् स एव सच्चः नेता अस्ति, यः लोकमङ्गलार्थं स्वयमेव दुःखं सोढुं सज्जः भवति।

भगवतः शिवस्य एतत् स्वरूपं केवलं पौराणिककथानकं न, अपितु सामाजिकसमरसतायाः मानवीयसंवेदनायाश्च अनुपमं दर्शनम् अस्ति। समाजः गावः दुग्धार्थं, वृषभं कृषिकार्यार्थं च उपयोगं करोति; किन्तु वृद्धत्वे तमेव वृषभम् उपेक्षते। भगवान् शिवः तमेव उपेक्षितं वृषभं स्ववाहनत्वेन स्वीकृत्य शिक्षयति यत् कस्यचित् प्राणिनः सम्मानः तस्य उपयोगितया न, किन्तु तस्य अस्तित्वेन भवितव्यः। नन्दी केवलं शिववाहनं नास्ति, अपितु धर्मस्य, निष्ठायाः, धैर्यस्य, समर्पणस्य च सजीवः प्रतीकः अस्ति।यस्मिन् श्मशाने गन्तुं सामान्यजनाः भयभीताः भवन्ति, भगवान् शिवः तस्यैव श्मशानस्य भस्मना स्वशरीरं विभूषयति। तेन सः बोधयति यत् मृत्युः जीवनस्य परमं सत्यं वर्तते। यः एतत् सत्यं स्वीकुर्वति, सः भयात्, मोहात्, अहङ्काराच्च विमुक्तो भवति। तस्य दृष्टौ न किमपि स्थानम् अपवित्रम्, न कश्चिदपि जीवः तिरस्करणीयः, न च काचिदवस्था अशुभा। अतः एव भगवान् शिवः समभावस्य समदृष्टेः च सर्वोच्चः प्रतीकः मन्यते।

भगवतः शिवस्य विवाहयात्रापि तस्य व्यक्तित्वस्य विशालतां प्रकाशयति। यत्र सामान्यः मनुष्यः विवाहादिषु माङ्गलिकावसरेषु सुशोभितान्, प्रतिष्ठितान्, सम्मानितान् जनान् स्वसहचरत्वेन नेतुम् इच्छति, तत्र शिवस्य विवाहयात्रायां भूताः, प्रेताः, पिशाचाः, गणाः, योगिनः, औघडाः तथा समाजेन उपेक्षिताः जनाः अपि सम्मिलिताः भवन्ति। एतत् केवलं पौराणिककल्पना नास्ति, अपितु एषः महान् सन्देशः यत् भगवानः शिवस्य सन्निधौ रूपस्य, वेशस्य, कुलस्य, जातेः, धनस्य, सामाजिकप्रतिष्ठायाः वा किमपि महत्त्वं नास्ति। तस्य दृष्टौ सर्वे जीवाः समाना एव। सः भेदभावस्य न, अपितु समावेशस्य देवता अस्ति।

भगवान् शिवः ‘आशुतोषः’ इति नाम्ना प्रसिद्धः, अर्थात् यः अतीव शीघ्रं प्रसन्नो भवति। सः कस्यापि भेदभावं विना स्वभक्तेषु कृपां वर्षयति। वस्तुतः स एव महान् दाता भवितुमर्हति, यस्य स्वयम् कस्यापि वस्तुनः कामना नास्ति। भगवान् शिवः त्यागस्य, वैराग्यस्य, उदारतायाश्च साक्षात् प्रतीकः अस्ति। अतः एव सः देवाधिदेवः, औघडदानी, भोलेनाथश्च इति सम्मानसूचकनामभिः सम्बोध्यते।

तस्य करुणा एतावती व्यापकाऽस्ति यत् सः मर्यादापुरुषोत्तमं श्रीरामम् इव आदर्शपुरुषं यथा अनुगृह्णाति, तथैव महान् विद्वांसम् अहङ्कारिणं रावणमपि तपसा प्रसन्नः सन् वरं ददाति। अनेन स्पष्टं भवति यत् भगवानः शिवस्य समीपे कुलं, जातिः, धनं, पदं वा प्रतिष्ठा वा न प्रमुखा; श्रद्धा, तपः, समर्पणं च एव परमं मूल्यं धारयन्ति।

भगवान् शिवः सम्भवतः एकमात्रः देवः अस्ति, यस्य प्रसादार्थं स्वर्णं, रत्नानि, बहुमूल्यवस्त्राणि वा भव्यपूजासामग्री वा न अपेक्ष्यन्ते। एकः जलपूर्णः कलशः, कतिपयानि बिल्वपत्राणि, धत्तूरफलम्, अर्कपुष्पाणि तथा मृन्मयपार्थिवशिवलिङ्गे निष्कपटभक्त्या समर्पितं पूजनमेव तं प्रसादयितुं पर्याप्तं मन्यते। एषा सहजता एव तं लोकजीवनस्य सर्वाधिकं समीपस्थं सर्वसुलभं च देवतां करोति।

समाजे केचन जनाः स्वदुर्व्यसनानि भगवान्तं शिवं सम्बध्य उचितानि इति प्रतिपादयितुम् इच्छन्ति, किन्तु शिवदर्शनस्य वास्तविकः सन्देशः एतस्मात् सर्वथा भिन्नः अस्ति। भगवानः शिवस्य विषपानं लोककल्याणार्थम् आसीत्, न तु आत्मविनाशाय। सः तपसः, संयमस्य, आत्मनिग्रहस्य, त्यागस्य च प्रतीकः अस्ति। तस्य जीवनम् अस्मान् शिक्षयति यत् संसारस्य विषं स्वयम् सहित्वा अन्येभ्यः अमृतं दातुमेव वास्तविकं शिवत्वम् अस्ति।

भगवान् शिवः तेषां सर्वेषां वञ्चितानां, शोषितानाम्, उपेक्षितानां च प्रतिनिधिरिव दृश्यते, ये समाजेन कुलस्य, गोत्रस्य, जातेः, धनस्य, बाह्यपरिचयस्य वा आधारेण न्यूनतया दृष्टाः। शिवस्य सभायां एतेषां किमपि भेदमूल्यं नास्ति। तत्र केवलं भक्तेः, समर्पणस्य, निष्कपटभावस्य च सम्मानः अस्ति। अतः एव सः लोकदेवता अपि, महादेवः अपि।अर्धनारीश्वरस्वरूपेण भगवान् शिवः स्त्रीपुरुषयोः समानतायाः, परस्परसम्मानस्य सहधर्मपालनस्य च सर्वोच्चः प्रतीकः अस्ति। तेन एषः महान् सन्देशः प्रदीयते यत् शक्तिविना शिवोऽपि ‘शव’ इव भवति। स्त्री पुरुषश्च परस्परप्रतिस्पर्धिनौ न, अपितु एकस्यापरस्य पूरकौ स्तः। भारतीयसंस्कृतौ नारीसम्मानस्य तस्याः अनिवार्यभूमिकायाश्च एतादृशं दार्शनिकप्रतिपादनम् अत्यन्तं दुर्लभम् अस्ति।

दक्षप्रजापतेः यज्ञे मातुः सत्या अपमानात् आत्मदाहाच्च अनन्तरं भगवानः शिवस्य ताण्डवनृत्यं केवलं क्रोधस्य प्रदर्शनं नासीत्, अपितु अन्यायस्य, अहङ्कारस्य, अधर्मस्य च विरुद्धं प्रबलप्रतिरोधस्य उद्घोषः आसीत्। अत्र शिवः तादृशः संवेदनशीलः पतिः इव दृश्यते, यः स्वकीयायाः अर्धाङ्गिन्याः सम्मानरक्षणार्थं सम्पूर्णव्यवस्थामपि चुनौतीं दातुं समर्थः भवति। एतत् स्वरूपम् अस्मान् शिक्षयति यत् यथा करुणा आवश्यकास्ति, तथैव अन्यायस्य विरुद्धम् अचलतया स्थित्वा संघर्षः अपि अनिवार्यः अस्ति।

यदि देवतानां वैभवस्य तुलना क्रियते, तर्हि भगवान् विष्णुः क्षीरसागरे शेषशय्यायां विराजमानः, रत्नाभरणैः विभूषितः, समस्तैश्वर्यसम्पन्नश्च दृश्यते। अपरतः भगवान् शिवः दिगम्बरः, शरीरे भस्मधारी, कण्ठे सर्पधारी, हस्तयोः त्रिशूलडमरुधारी, कैलासः श्मशानं च निवासस्थानरूपेण स्वीकृतवान् अस्ति। तथापि भारतीयसंस्कृतौ असंख्याः महिलाः सोमवासरव्रतं कृत्वा शिवसदृशं जीवनसाथिनं प्रार्थयन्ति। अस्य कारणं तस्य बाह्यवैभवं न, अपितु तस्य उदात्तं व्यक्तित्वम् अस्ति। सः स्वकीयाम् अर्धाङ्गिनीं चरणयोः न स्थापयति, अपितु स्वशरीरस्य अर्धभागे प्रतिष्ठापयति। सः संवादं करोति, सम्मानं ददाति, समानतां पालयति, आवश्यकतायां च तस्याः सम्मानरक्षणार्थं सम्पूर्णविश्वेन सह संघर्षमपि कर्तुं सिद्धः भवति।

भगवान् शिवः लोकपरम्परायाः शास्त्रपरम्परायाश्च समानप्रियः देवः अस्ति। वेदेषु वर्णितस्य रुद्रस्य रूपात् आरभ्य लोकजीवनस्य भोलेनाथपर्यन्तं तस्य यात्रा भारतीयसंस्कृतेः अत्यद्भुतासु आध्यात्मिकयात्रासु अन्यतमा अस्ति। तस्मिन् विषये वेदाः, उपनिषदः, पुराणानि, महाकाव्यानि, आगमाः, तन्त्रग्रन्थाः, स्तोत्राणि तथा असंख्याः लोककथाः उपलब्धाः सन्ति। तस्य व्यक्तित्वं यावत् विराटम् अस्ति, तावत् एव सहजं सरलञ्च अस्ति।

अतः एव भारतीयपञ्चाङ्गे सम्पूर्णः श्रावणमासः शिवभक्तेः महापर्वत्वेन आचर्यते। द्वादशज्योतिर्लिङ्गेभ्यः आरभ्य ग्रामेषु स्थितेषु लघुशिवालयेषु पर्यन्तं श्रद्धायाः सागरः प्रवहति। गृहे गृहे पार्थिवशिवलिङ्गस्य स्थापना क्रियते, जलाभिषेकः विधीयते, “हर-हर महादेव” इति घोषेण सम्पूर्णं वातावरणम् आध्यात्मिकशक्त्या परिपूर्णं भवति।

**भगवान् शिवः केवलं देवालयेषु प्रतिष्ठितः देवता न, अपितु भारतीयसंस्कृतेः आत्मा एव। सः योगः अस्ति, भोगात् वैराग्यम् अस्ति; सः संहारः अस्ति, किन्तु तेनैव नवसृजनस्य कारणमपि अस्ति। सः करुणा, न्यायः, समता, साहसम्, अनन्तचैतन्यस्य च मूर्तिमान् प्रतीकः अस्ति। श्रावणमासस्य वास्तविकमहत्त्वं केवलं पूजापाठपर्यन्तं सीमितं नास्ति, अपितु शिवस्य एतान् दिव्यगुणान् स्वजीवने आत्मसात्कर्तुम् अस्ति। यदा मनुष्यः स्वहृदये करुणां, समभावं, त्यागं, सत्यं, संयमं, साहसं, प्रकृतिप्रेम तथा लोककल्याणभावनां जागरयति, तदैव तस्य शिवभक्तिः पूर्णताṃ प्राप्नोति। एष एव भगवानः भोलेनाथस्य विराटव्यक्तित्वस्य शाश्वतः सन्देशः, एष एव श्रावणमासस्य वास्तविकः आध्यात्मिकः सारः।

(लेखको, हिन्दुस्थान समाचारेण संबद्धः ।)

------------