– ओ. पी. पालः

भारतवर्षस्य सांस्कृतिस्याम् आध्यात्मिक्यां च चेतनायां श्रावणमासस्य स्थानम् अत्यन्तं विशिष्टं सर्वोपरि च अस्ति। ग्रीष्मर्तोः प्रचण्डतापस्य उपरान्तं यदा नभसः मेघानां प्रथमाः बिन्दवः धरित्रीम् आलिङ्गन्ति, तदा न केवलं प्रकृतेः नूतनः श्रृङ्गारः भवति, अपितु सनातनधर्मस्य चेतना अपि देवाधिदेवस्य महादेवस्य भक्तिरसेन परिप्लुता भवति। सम्पूर्णः श्रावणमासः भगवतः शिवस्य मातुः पार्वत्याश्च उपासनायै समर्पितः अस्ति। अस्मिन् पुण्यकाले उत्तरदिशः आरभ्य दक्षिणदिशं यावत्, पूर्वदिशः आरभ्य पश्चिमदिशं यावत् सम्पूर्णः देशः “हर-हर महादेव” तथा “बम-बम भोले” इति जयघोषैः गुञ्जमानः भवति। अस्मिन् मासे आयोज्यमाना कांवडयात्रा केवलं धार्मिकयात्रा नास्ति, अपितु अगाधश्रद्धायाः, कठिनतपसः, सामाजिकसमरसतायाः तथा अनुशासनस्य अनुपमः महासङ्गमः अस्ति। आध्यात्मिक-धार्मिकदृष्ट्या शिवतत्त्वं श्रावणमासश्च सनातनशास्त्रेषु पुराणेषु च, विशेषतः शिवपुराणे लिङ्गपुराणे च, भगवतः शिवस्य अत्यन्तप्रियः मासः इति वर्णितः अस्ति।

श्रावणमासस्य कांवडयात्रा केवलं धार्मिककर्मकाण्डः न, अपितु भारतस्य अक्षुण्णायाः सांस्कृतिकसम्पदः, अटूटविश्वासस्य, जीवन्तसामाजिक-व्यवस्थायाश्च प्रत्यक्षदर्शनम् अस्ति। यत्र भक्ताः कठोरसाधनया आत्मशुद्धिं कुर्वन्ति, तत्रैव भारतस्य आत्मा तस्य सामूहिकचेतनायां “वसुधैव कुटुम्बकम्” इति भावनायां च प्रतिष्ठिता अस्ति। गङ्गाजलस्य प्रत्येकं बिन्दुना सह शिवभक्तानां श्रद्धा भारतस्य एकताम् अखण्डतां च सदा सुदृढां करिष्यति। अपरञ्च, समूहेन “हर-हर महादेव” इति निरन्तरसंकीर्तनात् उत्पद्यमानाः ध्वनितरङ्गाः मस्तिष्के डोपामीन-एण्डोर्फिन-नामकानां हार्मोन इत्येतेषां स्रावं प्रेरयन्ति इति विश्वासः अस्ति, येन शारीरिकक्लान्तेः अनुभूतिः न्यूना भवति, मानसिकतनावश्च प्रशाम्यति।

सनातनधर्मे पौराणिकी मान्यता अस्ति यत् देवदानवैः कृतस्य समुद्रमन्थनस्य समये यदा कालकूटनामकं भीषणं विषम् उत्पन्नम्, तदा तस्य दाहेन समग्रा सृष्टिः त्राहि त्राहि इति स्थितिम् अगच्छत्। सम्पूर्णब्रह्माण्डस्य रक्षणार्थं भगवान् शिवः तत् हलाहलं स्वकण्ठे धृतवान्। विषस्य प्रभावेण तस्य कण्ठः नीलवर्णः अभवत्, अतः सः नीलकण्ठः इति विख्यातः अभवत्। तस्य विषस्य तीव्रदाहं शमयितुं सर्वे देवाः देव्यश्च पवित्रनदीनां जलेन तस्य जलाभिषेकम् अकुर्वन्। अस्यैव घटनायाः स्मरणार्थम् अद्यापि श्रद्धालवः श्रावणमासे, विशेषतः श्रावणशिवरात्रौ, गङ्गाजलं समानीय भगवतः शिवस्य जलाभिषेकं कुर्वन्ति।

अन्या अपि मान्यता अस्ति यत् माता पार्वती भगवन्तं शिवं पतिरूपेण प्राप्तुं श्रावणमासे एव तपः अकरोत्। तस्याः तपसा प्रसन्नः भगवान् शिवः ताम् स्वीयाम् अर्धाङ्गिनीं स्वीकृतवान्।

अतः अयं मासः शिवशक्त्योः दिव्य-मिलनस्य प्रतीकत्वेन अपि मन्यते। अस्मादेव कारणात् कांवडयात्रायाः परम्परा प्रवृत्ता। एषा यात्रा श्रद्धायाः, दृढसङ्कल्पस्य, कठिनतपसश्च मार्गः अस्ति। अस्यां यात्रायां भक्ताः पवित्रनदीभ्यः, विशेषतः भागीरथ्याः गङ्गायाः, जलं गृहीत्वा स्वस्कन्धयोः कांवड इति धारयन्तः शताधिकं किलोमीटर पदयात्रां कृत्वा स्वस्थानेषु प्रसिद्धेषु शिवालयेषु वा गत्वा भगवन्तं शिवम् अभिषिञ्चन्ति।

वैज्ञानिकः पर्यावरणीयश्च दृष्टिकोणः

कांवडयात्रायाः श्रावणमासस्य च नियमानां पृष्ठे केवलम् आध्यात्मिककारणानि न सन्ति, अपितु गूढवैज्ञानिकानि स्वास्थ्यसम्बद्धानि कारणानि अपि निहितानि सन्ति। वर्षाकाले नद्यः पूर्णप्रवाहयुक्ताः भवन्ति, तासु नूतनं शुद्धं च जलं प्रवहति। प्राचीनकाले प्राकृतिकजलस्रोतसां पवित्रतायाः संरक्षणाय, जलसंरक्षणस्य सन्देशस्य प्रसाराय च जलयात्रायाः परम्परा प्रवर्तिता।

आयुर्वेदः कायिकशुद्धिश्च

श्रावणमासे वातावरणस्य आर्द्रता वर्धते, येन मानवशरीरस्य जठराग्निः मन्दा भवति। अस्मिन् मासे उपवासपालनम्, सात्त्विकभोजनस्य सेवनम्, पदयात्रा च शरीरस्य चयापचयप्रक्रियां सम्यक् सन्तुलयन्ति। अपरञ्च, समूहेन “हर-हर महादेव” इति निरन्तरसंकीर्तनात् उत्पद्यमानाः ध्वनितरङ्गाः मस्तिष्के डोपामीन-एण्डोर्फिन-नामकानां हार्मोन इत्येतेषां स्रावं वर्धयन्ति, येन शारीरिकक्लान्तिः न्यूनाभवति, मानसिकचिन्ताश्च प्रशमति।

गङ्गाजलग्रहणस्य प्रमुखस्रोतस्थानानि

उत्तरभारते (उत्तरप्रदेश, हरियाणा, दिल्ली, राजस्थान, पञ्जाब च) लक्षशः कांवडयात्रिणः हरिद्वारस्थितात् हरिकीपौडी-तीर्थात् तथा ऋषिकेशस्थितात् त्रिवेणीघाटात् पवित्रं गङ्गाजलं गृह्णन्ति। ये पुनः कठिनतपस्यां निरताः डाक-कांवडयात्रिणः अथवा सिद्धभक्ताः भवन्ति, ते प्रत्यक्षं गङ्गोद्गमस्थानात् गङ्गोत्रीतः गोमुखात् जलम् आनयन्ति। एवं पूर्वभारते बिहारप्रदेशस्य सुल्तानगञ्ज-स्थात् उत्तरवाहिन्याः गङ्गायाः जलं गृहीत्वा शिवभक्ताः कठिनां पदयात्रां कृत्वा झारखण्डप्रदेशस्य देवघरस्थितं बाबा वैद्यनाथधाम प्राप्नुवन्ति।

पश्चिमोत्तरप्रदेशस्य स्थानीयाः शिवभक्ताः हरिद्वार-ऋषिकेशाभ्यां सह ब्रजघाट तथा नरौरा-गङ्गाघाटात् अपि जलं गृहीत्वा स्वस्वगन्तव्यस्थानानि प्रति प्रयान्ति। मध्यपूर्वोत्तरप्रदेशस्य मध्यप्रदेशस्य च कांवडयात्रिणः प्रयागराजस्य वाराणस्याश्च संगमस्थलात् गङ्गाजलं समानीय काशीविश्वनाथाय समर्पयन्ति।

कांवडयात्रायाः सर्वाधिकं मनोहरं वैशिष्ट्यम् अस्याः कठोरानुशासनम् अस्ति। यात्राकाले कांवडं कदापि प्रत्यक्षं भूमौ न स्थाप्यते। यदि यात्री विश्रामं करोति, तर्हि कांवडं विशेषासने स्थाप्यते। सम्पूर्णयात्रायां शुद्धसात्त्विकाहारस्य सेवनम्, ब्रह्मचर्यपालनम्, मुखेन निरन्तरं भगवन्नामसंकीर्तनं च अनिवार्यं मन्यते।

देशस्य प्रमुखेषु राज्येषु शिवालयाः

श्रावणमासस्य तथा श्रावणशिवरात्रेः पावनावसरे देशस्य सर्वेषु प्रदेशेषु स्थितेषु ज्योतिर्लिङ्गेषु ऐतिहासिकेषु च शिवमन्दिरेषु विशालाः मेलाः आयोज्यन्ते तथा भगवानः शिवस्य जलाभिषेकः क्रियते। तेषु प्रमुखतया उत्तरप्रदेशे वाराणसीस्थे काशीविश्वनाथमन्दिरे, बाराबङ्कीस्थे लोधेश्वरमहादेवमन्दिरे, मेरठनगरे औघडनाथमन्दिरे, बागपतजनपदस्थे पुरामहादेवमन्दिरे च कोटिशः शिवभक्ताः समागच्छन्ति। काशीविश्वनाथमन्दिरे मोक्षप्रदायिन्याः गङ्गायाः जलेन, मेरठ-बागपतयोः च हरिद्वारात् आनीतेन गङ्गाजलेन लक्षशः श्रद्धालवः भगवतः शिवस्य जलाभिषेकं कुर्वन्ति।

तथैव मध्यप्रदेशे उज्जयिन्यां स्थिते महाकालेश्वरज्योतिर्लिङ्गे तथा खण्डवाजनपदस्थिते ओंकारेश्वरमन्दिरे श्रावणमासस्य प्रत्येकं सोमवासरे बाबा महाकालस्य भव्यशोभायात्रा निर्गच्छति, कोटितीर्थस्य पवित्रजलेन च अभिषेकः विधीयते। झारखण्डप्रदेशस्य देवघरस्थिते बाबा वैद्यनाथधाम्नि, बिहारप्रदेशस्य सुल्तानगञ्जात् पञ्चाधिकशतं किलोमीटरपरिमितां पदयात्रां कृत्वा कांवडयात्रिणः कामनालिङ्गे जलं समर्पयन्ति।

एवमेव गुजरातप्रदेशस्य प्रभासपाटणस्थिते सोमनाथमन्दिरे तथा नागेश्वरज्योतिर्लिङ्गे देशविदेशेभ्यः श्रद्धालवः जलाभिषेकार्थम् आगच्छन्ति। महाराष्ट्रे नासिकस्थिते त्र्यम्बकेश्वरज्योतिर्लिङ्गे, भीमाशङ्करे, घृष्णेश्वरज्योतिर्लिङ्गे च गोदावर्याः पवित्रजलेन भगवतः त्र्यम्बकेश्वरस्य जलाभिषेकः क्रियते। दक्षिणभारते विशेषतया तमिलनाडुप्रदेशस्य रामनाथस्वामिमन्दिरे शिवभक्ताः गङ्गाजलं समानीय रामेश्वरज्योतिर्लिङ्गे समर्पयन्ति, ततोऽत्र स्थितं पवित्रं जलं पुनः काश्यां नीत्वा भगवते विश्वनाथाय अर्पयन्ति।

कोटिशः कांवडयात्रिणां सुरक्षितां सुगमां च यात्रां सुनिश्चेतुं सम्बन्धितराज्यसर्वकारैः, विशेषतः उत्तराखण्ड-उत्तरप्रदेश-दिल्ली-हरियाणा-बिहार-सर्वकारैः, व्यापकाः व्यवस्थाः क्रियन्ते। यातायातस्य मार्गव्यवस्थापनस्य च विशेषप्राथमिकता दीयते। राष्ट्रीयराजमार्गेषु, यथा दिल्ली-देहरादून-मार्गे (एनएच–५८), कांवडयात्रिणां कृते पृथक् समर्पितमार्गः कांवडमार्गः निर्मीयते। आवश्यकतानुसारं मार्गपरिवर्तनम् अपि क्रियते, यस्य अन्तर्गतं दीर्घवाहनानां प्रवेशः कांवडमार्गेषु पूर्णतया निषिद्धः भवति तथा वैकल्पिकमार्गाः निर्धारिताः भवन्ति।

सुरक्षादृष्ट्या सम्पूर्णे कांवडमार्गे, प्रमुखचतुष्पथेषु, तीर्थघाटेषु, शिवमन्दिरेषु च ड्रोनयानकैः उच्चगुणवत्तायुक्तैः सीसीटीवी-चित्रग्रहणयन्त्रैः च अहोरात्रं निरीक्षणं क्रियते। संवेदनशीलतां दृष्ट्वा नागरिक-आरक्षक-बलम्, पी.ए.सी., आर.ए.एफ., ए.टी.एस. इत्यादीनां बलानां बहुसङ्ख्यकाः जवानाः नियुक्ताः भवन्ति। अपरञ्च, गुप्तवेषधारिणः गुप्तचराः आरक्षककर्मिणश्च जनसमूहे सर्वदा सज्जाः तिष्ठन्ति, येन कश्चिदपि समाजविघातकः तत्त्वः वातावरणं न दूषयेत्।

जनपद-प्रशासनेन कांवडमार्गेषु स्थाने स्थाने पेयजलस्य, सचलशौचालयानां च सुविधाः प्रदीयन्ते। एतदर्थं जलवाहनानि, जलवितरणयन्त्राणि, सचलशौचालयाश्च व्यवस्थिताः भवन्ति। प्रत्येकं कतिपयेषु किलोमीटरान्तरेषु एम्बुलेन्ससेवा, चिकित्सकानां दलानि, प्राथमिक-चिकित्साकेन्द्राणि च सर्वदा सज्जानि तिष्ठन्ति।

अस्यां यात्रायां सामाजिकानां स्वयंसेवीधार्मिकसंस्थानां च महत्त्वपूर्णं योगदानम् अस्ति। “जनसेवा एव शिवसेवा” इति भावनया प्रेरिताः सेवाव्रतिनः कांवडयात्रायाः वास्तविकं सौन्दर्यं प्रकटयन्ति। समाजस्य विविधवर्गाणां सहभागिता तथा निःस्वार्थसेवाभावः अस्याः यात्रायाः विशेषवैशिष्ट्यम् अस्ति।

सम्पूर्णे कांवडमार्गे सहस्रशः कांवड-सेवाशिविराणि स्थाप्यन्ते। तत्र यात्रिभ्यः निःशुल्कं सात्त्विकभोजनम्, फलाहारः, दुग्धम्, विश्रामार्थं मृदुशय्याश्च प्रदीयन्ते। अहोरात्रं शतशः किलोमीटर यावत् पदयात्रां कुर्वतां कांवडयात्रिणां पादेषु स्फोटाः, स्नायुषु सङ्कोचश्च जायते; तदा स्वयंसेवकाः वैद्याश्च औषधोपचारैः सह निःशुल्कं उष्णजलेन-सेवा, पट्टिकाबन्धनं च कुर्वन्ति।

एतेषु सेवाशिविरेषु जातेः, धर्मस्य, उच्चनीच-भावस्य च कश्चन भेदः न दृश्यते। सेवाव्रतिनः कांवडयात्रिणः “भोले” इति स्नेहेन सम्बोधयन्ति, तेषां चरणस्पर्शं कृत्वा सेवां कर्तुं गौरवं मन्यन्ते। एषः भावः सामाजिकसमरसतायाः, मानवीयैक्यस्य च उत्कृष्टः प्रतीकः अस्ति।

(लेखकः स्वतन्त्रः टिप्पणीकारः अस्ति।)

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan