Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
भोपालम्, 05 अगस्तमासः (हि.स.)।मध्यप्रदेशस्य राजधानी भोपालस्थिते कुशाभाऊठाकरे-अन्ताराष्ट्रिय-सम्मेलनकेन्द्रे बुधवासरात् प्रारब्धे ब्रिक्स-संस्कृति-सम्मेलने भारतस्य समृद्धां सांस्कृतिकविरासतां, सामुद्रिकसभ्यतां, ज्ञानपरम्परां तथा ब्रिक्सदेशानां सहकारिसांस्कृतिकसम्बन्धान् प्रदर्शयितुं ‘प्रोजेक्ट् मौसम्’, ‘वृहत्तर भारत’ तथा ‘ज्ञान भारतम्’ इति विषयकाः तिस्रः विशेषप्रदर्शन्यः आयोजिताः सन्ति।
प्रतिनिधीनाम् आगन्तुकानां च कृते एताः प्रदर्शन्यः प्रमुखाकर्षणकेन्द्ररूपेण विराजन्ते। एताभिः भारतस्य सामुद्रिकसंपद्, ज्ञानपरम्परा तथा वैश्विकसांस्कृतिकसहयोगः प्रभावकरूपेण प्रदर्श्यते। एताः प्रदर्शन्यः अगस्तमासस्य ०७ तथा ०९ दिनाङ्कयोः सामान्यनागरिकेभ्यः अपि उद्घाटिताः भविष्यन्ति, यत्र ते भारतस्य समृद्धां सांस्कृतिकविरासतां, वैश्विकसांस्कृतिकवैविध्यं तथा ज्ञानपरम्परां प्रत्यक्षरूपेण अनुभवन्तु।
जनसम्पर्काधिकारी अनुराग उइके अवदत् यत् भारतीयपुरातत्त्वसर्वेक्षणेन (एएसआई) तथा केन्द्रीयसंस्कृतिमन्त्रालयस्य कृते ‘डिजाइन फैक्ट्री इंडिया’ इत्यनेन विकसितायां ‘प्रोजेक्ट् मौसम्’ प्रदर्शन्यां आगन्तुकाः मानसूनवातैः आकारितां साझासामुद्रिकविरासतां हिन्दमहासागरप्रदेशे द्विसहस्राधिकवर्षपर्यन्तं विकसितानां सांस्कृतिकसम्बन्धानां च ऐतिहासिकयात्रया परिचिताः भवन्ति।
‘प्रोजेक्ट् मौसम्’ संस्कृतिमन्त्रालयस्य महत्त्वपूर्णा योजना अस्ति। अस्याः उद्देश्यं साझासांस्कृतिक-ऐतिहासिक-सामुद्रिकविरासतायाः माध्यमेन हिन्दमहासागरप्रदेशेन सम्बद्धदेशानां प्राचीनसम्बन्धानां पुनर्जीवनम् अस्ति। अनुसन्धानेन, संरक्षणेन, दस्तावेजीकरणेन तथा अन्ताराष्ट्रियसहयोगेन एषा योजना शताब्दीपुरातनान् सांस्कृतिकसम्पर्कान् सुदृढान् करोति तथा अन्तरसांस्कृतिकसंवादस्य संवर्धनं करोति।
प्रदर्शन्यां यूनेस्को-संस्थायै बहुराष्ट्रियविश्वधरोहरनामाङ्कनस्य अवधारणा प्रमुखतया प्रस्तुता अस्ति। अस्याम् ऐतिहासिकवाणिज्यमार्गाः, तटीयबस्तयः, धार्मिकसम्पर्कजालानि तथा सांस्कृतिकपरिदृश्यानि साझावैश्विकसंपद्रूपेण संरक्षितव्यानि इति विषयः विशेषरूपेण प्रतिपादितः अस्ति।
प्रदर्शन्याः प्रारम्भः एकया निमज्जनात्मकचलच्चित्रप्रस्तुत्या भवति, या मानसूनवातानां प्रभावेण विकसितान् सामुद्रिकवाणिज्यमार्गान् हिन्दमहासागरप्रदेशे सम्पन्नं सांस्कृतिकविनिमयं च निरूपयति। ‘सेल विद द मॉनसून’ इति क्रियाकलापे आगन्तुकाः ओरिगामीकलया नौकां निर्माय तस्याम् सहकारिविरासत्सम्बद्धान् स्वविचारान् लिखन्ति। ‘डिस्कवर शेयर्ड हेरिटेज’ इति डिजिटल-अन्तःक्रियात्मकमाध्यमेन भारतस्य हिन्दमहासागरप्रदेशीयदेशानां च साझाविरासत्स्थलानां विषये सूचना प्रदीयते।
व्याख्यात्मकग्राफिकपटलेषु वाणिज्यस्य, धर्मस्य, प्रव्रजनस्य तथा ज्ञानविनिमयस्य आकर्षकं चित्रणं कृतम् अस्ति। विशेषमार्गदर्शिकया विरासत्स्थलानां परिचयः, जीआईएस-आधारितदस्तावेजीकरणम्, प्रादेशिकानुसन्धानम्, अन्ताराष्ट्रियसहयोगः, यूनेस्को-नामाङ्कनप्रक्रिया, क्षमताविकासः, संरक्षणप्रशिक्षणम् तथा डिजिटलाभिलेखागारस्य सम्पूर्णप्रक्रिया सरलभाषया विवृता अस्ति।
जनसम्पर्काधिकारी अवदत् यत् ‘वृहत्तर भारत’ प्रदर्शनी, ‘विश्वेन सह भारतस्य सांस्कृतिकसम्बन्धाः तथा साझामूर्त्तरहितविरासत्’ इति विषयाधारितप्रदर्शनी, भारतस्य विश्वस्य च मध्ये सहस्रवर्षपर्यन्तं प्रवर्तमानान् सांस्कृतिकान्, आध्यात्मिकान्, बौद्धिकान् तथा कलात्मकान् सम्बन्धान् रेखाङ्कयति। प्रदर्शनी दर्शयति यत् आधुनिकराजनीतिकसीमानां निर्माणात् पूर्वमेव भारतः वणिजां, बौद्धभिक्षूणां, विदुषां, कलाकाराणां यात्रिकाणां च माध्यमेन एशिया, आफ्रिका तथा विश्वस्य अनेकैः देशैः सह सम्बद्धः आसीत्। एषा प्रदर्शनी स्पष्टीकरोति यत् ‘वृहत्तर भारत’ इति न राजनैतिकविस्तारस्य अवधारणा, अपितु सांस्कृतिकसंवादस्य, ज्ञानविनिमयस्य तथा साझामानवीयमूल्यानां प्रतीकः अस्ति।
प्रदर्शन्यां सम्राटा अशोकेन सुवर्णभूमौ बौद्धधर्मस्य प्रचारः, इण्डोनेशियादेशस्य कुटई-अभिलेखः तथा मलिक-अम्बर इत्यादीनि ऐतिहासिकोदाहरणानि भारतस्य विश्वस्य च मध्ये शताब्दीपुरातनान् सांस्कृतिकसम्बन्धान् प्रस्तौति। तेन सह इण्डोनेशियादेशस्य प्रंबनन्-मन्दिरम्, वायाङ्-कुलित्-परम्परा, वियतनामदेशस्य बालामोन-चाम-समुदायः, थाईलैण्डदेशस्य वैदिकपरम्परा तथा सिल्क-रोड्-मार्गेण सम्पन्नः सांस्कृतिकविनिमयः अपि प्रदर्शितः अस्ति।
नालन्दाताम्रपत्रैः, प्राचीनशिलालेखैः तथा पाण्डुलिपिभिः साझाइतिहासस्य प्रमाणानि प्रस्तुतानि सन्ति। मलेशियादेशस्य जावी-लिप्या लिखिता ‘हिकायत् सेरी राम’ तथा इण्डोनेशियादेशस्य शासकेन बालपुत्रदेवेन नालन्दाविश्वविद्यालये विहारनिर्माणम् इत्यादीनि उदाहरणानि भारतस्य गहनसांस्कृतिकप्रभावं प्रकाशयन्ति।
संगीतस्य, नृत्यस्य तथा स्थापत्यस्य उदाहरणानि अपि प्रदर्शन्याः प्रमुखाकर्षणानि सन्ति। चीनदेशस्य पीपा, भारतस्य वीणा, उज़्बेकिस्तानदेशस्य रबाबात् विकसितः सरोदः, थाईलैण्डदेशस्य खोननृत्यम्, वियतनामदेशस्य चाम-अप्सरानृत्यम्, बोरोबुदुरः, माई-सन्-मन्दिरम्, ताजमहलः तथा हुमायूनस्य समाधिः साझासांस्कृतिकविरासतायाः समृद्धपरम्परां प्रकाशयन्ति।
प्रदर्शनी ‘वसुधैव कुटुम्बकम्—एका पृथिवी, एकं कुटुम्बम्, एकं भविष्यत्’ इति भारतीयदर्शनं सशक्तरूपेण प्रस्तुत्य संस्कृतिं विश्वं संयोजयितुं प्रभावीमाध्यमरूपेण निरूपयति।
जनसम्पर्काधिकारी अनुराग उइके अवदत् यत् ‘ज्ञान भारतम्’ केन्द्रीयसंस्कृतिमन्त्रालयस्य प्रमुखा राष्ट्रीयपरियोजना अस्ति, यस्याः उद्देश्यं देशव्यापिनीनां प्राचीनपाण्डुलिपीनां सर्वेक्षणम्, वैज्ञानिकसंरक्षणम्, कृत्रिमबुद्धिमत्ताधारितं डिजिटलीकरणम् तथा वैश्विकस्तरे तासाम् अध्ययनस्य प्रसारस्य च संवर्धनम् अस्ति।
अस्याः परियोजनायाः अन्तर्गतं अद्यावधि १.१९ कोट्यधिकाः पाण्डुलिपयः दस्तावेजीकृताः सन्ति। प्रदर्शन्यां डिजिटलप्रदर्शनैः अन्तःक्रियात्मकमाध्यमैश्च भारतीयज्ञानपरम्परायाः, पाण्डुलिपिसंरक्षणस्य तथा आधुनिकप्रौद्योगिक्याः उपयोगस्य विषये विस्तृता सूचना प्रदीयते। अत्र आगन्तुकाः गणितस्य, दर्शनस्य, साहित्यस्य, अध्यात्मविद्यायाः तथा वैदिकज्ञानस्य सम्बन्धिनीः दुर्लभाः पाण्डुलिपयः अवलोकयन्ति।
प्रमुखाकर्षणेषु षोडशशताब्दीय ‘लीलावती’, अष्टादशशताब्दीयं ‘रेखागणितम्’, सिलिकॉन-वेफर-उपरि संरक्षिता ‘श्रीमद्भगवद्गीता’, ‘श्रीकालिकाकवचम्’, सचित्रा ‘श्रीमद्भगवद्गीता’, ‘सर्वदेवदर्शनस्तोत्रम्’, पञ्चदशशताब्दीयं ‘पञ्चतन्त्रम्’ तथा महर्षियास्कप्रणीतं ‘निरुक्तम्’ समाविष्टानि सन्ति। एताः पाण्डुलिपयः भारतीयगणितस्य, दर्शनस्य, साहित्यस्य, भाषाविज्ञानस्य तथा आध्यात्मिकपरम्परायाः समृद्धां विरासतं सजीवरूपेण प्रस्तौति।
जनसम्पर्काधिकारी अवदत् यत् ब्रिक्स-संस्कृतिसम्मेलने मध्यप्रदेशस्य विशेषमण्डपः अपि देशविदेशेभ्यः आगतप्रतिनिधीनां प्रमुखाकर्षणकेन्द्ररूपेण प्रतिष्ठितः अस्ति। यूनेस्को-विश्वधरोहररूपेण मान्यस्य साञ्ची-स्तूपस्य मुख्यतोरणद्वारस्य प्रतिकृत्याधारिते अस्मिन् मण्डपे प्रदेशस्य प्राकृतिका, सांस्कृतिका तथा पर्यटनसम्बद्धा विरासत् प्रभावकरूपेण प्रदर्शिता अस्ति। अयं मण्डपः विदेशीयप्रतिनिधीन् मध्यप्रदेशस्य पर्यटनक्षमतया सांस्कृतिकवैविध्येन च परिचाययति।
मण्डपे प्रदेशस्य प्रमुखव्याघ्रारक्षितक्षेत्राणि, राष्ट्रियोद्यानानि, वन्यजीवाभयारण्यानि, जलप्रपाताः तथा पारिस्थितिकपर्यटनस्थलानि, तेन सह खजुराहो, साञ्ची, भीमबेटका, माण्डू, ग्वालियर, ओरछा तथा महेश्वर इत्यादयः ऐतिहासिकाः सांस्कृतिकाश्च प्रदेशाः आकर्षकरूपेण प्रदर्शिताः सन्ति। आधुनिकदृश्यप्रदर्शनव्यवस्थया, प्रचारसामग्रीभिः तथा पर्यटनसाहित्येन आगन्तुकेभ्यः मध्यप्रदेशस्य वन्यजीवनस्य, विरासत्पर्यटनस्य, आध्यात्मिकपर्यटनस्य, ग्रामीणपर्यटनस्य, साहसिकपर्यटनस्य तथा अनुभवरूपपर्यटनस्य विषये विस्तृता सूचना प्रदीयते।
मण्डपे संगीतस्य, मृत्तिकाशिल्पस्य, गोंडचित्रकलायाः तथा नन्दना-ब्लॉक-मुद्रणकलायाः अपि प्रदर्शनं कृतम् अस्ति। कलाकाराः राहुल श्रीवासः, लक्ष्मीनारायण प्रजापतिः, आकाशकुमारः, जयन्ती कुशरामः, विनोद मालेवारः तथा नन्दकुमार साहू स्वस्वकलायाः माध्यमेन मध्यप्रदेशस्य समृद्धां सांस्कृतिकविरासतं वैश्विकमञ्चे प्रस्तौति।
तथैव ‘विन्ध्य वैली’ इति ब्राण्डस्य अन्तर्गतं स्वसहायतासमूहैः, कृषकैः तथा स्थानीयोत्पादकैः निर्मिताः उत्पादाः अपि प्रदर्शिताः सन्ति।
ब्रिक्स-संस्कृतिसम्मेलने आयोजिताः ‘प्रोजेक्ट् मौसम्’, ‘वृहत्तर भारत’ तथा ‘ज्ञान भारतम्’ प्रदर्शन्यः भारतस्य सामुद्रिकविरासतं, ज्ञानपरम्परां तथा साझासांस्कृतिकधरोहरं वैश्विकमञ्चे प्रभावकरूपेण प्रस्तुतयन्ति। अपरतः मध्यप्रदेशस्य विशेषमण्डपः प्रदेशस्य पर्यटनक्षमतां, सांस्कृतिकविरासतं, लोकजनजातीयकलाः तथा स्थानीयोत्पादान् अन्तरराष्ट्रीयस्तरे प्रतिष्ठापयितुं महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति। एताः प्रदर्शन्यः ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’ तथा ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इति भारतीयदर्शनयोः साकाररूपं प्रस्तूय ब्रिक्सदेशानां मध्ये सांस्कृतिकसहयोगं परस्परसमझं च अधिकं सुदृढं कुर्वन्ति।ब्रिक्स-संस्कृतिसम्मेलने आयोजिताः ‘प्रोजेक्ट् मौसम’, ‘वृहत्तर भारत’ तथा ‘ज्ञान भारतम्’ प्रदर्शन्यः भारतस्य सामुद्रिकविरासतं, ज्ञानपरम्परां तथा साझासांस्कृतिकधरोहरं वैश्विकमञ्चे प्रभावकरूपेण प्रस्तुतयन्ति। अपरतः मध्यप्रदेशस्य विशेषमण्डपः प्रदेशस्य पर्यटनक्षमतां, सांस्कृतिकविरासतं, लोकजनजातीयकलाः तथा स्थानीयोत्पादान् अन्ताराष्ट्रियस्तरे प्रतिष्ठापयितुं महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति। एताः प्रदर्शन्यः ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’ तथा ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इति भारतीयदर्शनयोः साकाररूपं प्रदर्शयन्त्यः ब्रिक्सदेशानां मध्ये सांस्कृतिकसहकार्यं परस्परावबोधनं च अधिकं सुदृढं कुर्वन्ति।
---------------
Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani