-मनोज कुमार मिश्रः

प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी महोदयः निरन्तरं द्वादशवारं स्वातन्त्र्यदिवसे लालकिल्लातः राष्ट्रम् उद्दिश्य स्वसम्बोधने स्वस्य स्वसर्वकारस्य च कथनीकरणयोः भेदम् अवसीकृतवान्। प्रायः प्रत्येकस्मिन् सम्बोधने सः राष्ट्रस्य गौरवमयात् अतीतात् आरभ्य भविष्यस्य योजनापर्यन्तं विविधविषयेषु विचारान् प्रकटितवान्। सामाजिकराष्ट्रियान्ताराष्ट्रियविषयेषु सः स्पष्टतया स्वमतम् अभिव्यक्तवान्। अनेकेषां प्रतिज्ञानां घोषणानां च उद्घोषणां कृतवान्। सामान्यतया प्रत्येकस्मिन् सम्बोधने भ्रष्टाचारस्य भ्रातृभतृजावादस्य च विरुद्धं प्रहारम् अकरोत्। नूतनां परम्परां स्थापयन् सः स्वकृतानां प्रतिज्ञानां क्रमशः परिपालनम् अकरोत्।

राष्ट्रस्य प्रथमप्रधानमन्त्रिणः पण्डितजवाहरलालनेह्रूमहोदयस्य अनन्तरं सर्वाधिकवारं त्रयोदशवारं अस्मिन् आगामिनि पञ्चदशागस्टदिनाङ्के नरेन्द्रमोदी लालकिल्ले राष्ट्रध्वजम् आरोह्य राष्ट्रम् उद्दिश्य सम्बोधयिष्यति। नेह्रूमहोदयेन लालकिल्लातः सप्तदशवारं राष्ट्रध्वजः आरोहितः। प्रधानमन्त्रीमोदिनः लालकिल्लातः सम्बोधनस्य परिधिः निरन्तरं विस्तारितः। एतत् सम्बोधनं सः स्वसर्वकारस्य योजनानां जनसामान्ये प्रसारणाय समाजस्य उपेक्षितवर्गाणां च राष्ट्रस्य मुख्यधारायां समावेशनाय प्रभावशालिनं साधनं कृतवान्। अयं क्रमः अद्यापि निरन्तरं प्रवर्तते। अस्यैव परिणामरूपेण केन्द्रे निरन्तरं तृतीयवारमपि तस्य नेतृत्वे सर्वकारः स्थापितः। राष्ट्रस्य त्रिचतुर्थांशराज्येषु तस्य भारतीयजनतापक्षस्य राष्ट्रीयजनतान्त्रिकगठबन्धनस्य च सर्वकाराः सन्ति।

लालकिल्लातः प्रधानमन्त्रिणः लघुतमं सम्बोधनं वर्षे २०१७ तमे षट्पञ्चाशन्मिनिटपरिमितं तथा दीर्घतमं वर्षे २०२५ तमे त्रयोविंशत्यधिकशतद्विमिनिटपरिमितम् आसीत्। वर्षे २०१४ तमे पञ्चषष्टिमिनिटपरिमितं, २०१५ तमे अष्टाशीतिमिनिटपरिमितं, २०१६ तमे षण्णवतिमिनिटपरिमितं, २०१८ तमे त्र्यशीतिमिनिटपरिमितं, २०१९ तमे द्वानवतिमिनिटपरिमितं, २०२० तमे नवतिमिनिटपरिमितं, २०२१ तमे अष्टाशीतिमिनिटपरिमितं, २०२२ तमे चतुःसप्ततिमिनिटपरिमितं, २०२३ तमे नवतिमिनिटपरिमितं, २०२४ तमे अष्टनवतिमिनिटपरिमितं च राष्ट्रम् उद्दिश्य प्रधानमन्त्रिणा सम्बोधनं कृतम्।

वर्षे २०१४ तमे स्वप्रथमसम्बोधनस्य आरम्भे एव सः स्वयम् “प्रधानसेवकः” इति स्वपरिचयं दत्तवान्, न तु केवलं “प्रधानमन्त्री” इति। भ्रष्टाचारस्य विरुद्धं प्रहारं कुर्वन् सः अवदत् यत् अस्य सर्वकारस्य प्रमुखप्राथमिकतासु एका शासकीयविभागेषु भ्रष्टाचारस्य समूलनाशनम् अस्ति। छात्रीणां विद्यालयत्यागस्य निवारणाय प्रत्येकस्मिन् शासकीयविद्यालये शौचालयनिर्माणस्य आवश्यकताम् अवदत्। तेन “सांसद् आदर्शग्रामयोजना” इति घोषिता, यस्याः अन्तर्गतं प्रत्येकः सांसदः स्वेच्छया एकं ग्रामम् आदाय निश्चितसमये तस्य समग्रविकासं साधयेत् इति निर्दिष्टम्।

शासकीयसुविधानां लाभः प्रत्यक्षतया जनसामान्यस्य बैङ्कखातेषु प्राप्नुयात् इति उद्देश्येन शासकीयबैङ्केषु जनधनखातानां उद्घाटनस्य घोषणा कृता। २०२६ तमस्य वर्षस्य मईमासपर्यन्तं राष्ट्रे पञ्चाशदष्टकोट्यधिकाः पञ्चदशसहस्रलक्षाधिकाः (५८.१५ कोट्यः) जनधनखाताः उद्घाटिताः। तस्मिन्नेव सम्बोधने प्रधानमन्त्रिणा “स्वच्छभारताभियानस्य” घोषणापि कृता। अस्य अभियानस्य आरम्भः महात्मागान्धिनः जन्मदिने द्वितीये अक्टोबरमासस्य दिनाङ्के २०१४ तमे वर्षे प्रधानमन्त्रिणा स्वहस्तेन स्वच्छताकार्यं कृत्वा कृतः। अस्यैव अभियानस्य अन्तर्गतं राष्ट्रं मुक्तविसर्जनप्रथातः विमोचयितुं प्रत्येकस्मिन् गृहे शौचालयनिर्माणाभियानम् आरब्धम्। अद्यावधि राष्ट्रव्यापिनि द्वादशकोट्यधिकानि शौचालयानि निर्मापितानि। सामान्यव्यवहारे एतानि “इज्जतगृहाणि” इति नाम्ना प्रसिद्धानि।

अथ वर्षे २०१५ तमे प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी अवशिष्टेषु अष्टादशसहस्रपञ्चशतग्रामेषु विद्युत्सम्पर्कस्य विस्तारस्य घोषणां कृतवान् तथा तस्याः सफलतया परिपालनमपि अभवत्। तस्मिन्नेव सम्बोधने राष्ट्रस्य आत्मनिर्भरत्वस्य सुदृढीकरणाय “स्टार्टअप इण्डिया” तथा “स्टैण्डअप इण्डिया” कार्यक्रमयोः घोषणां कृतवान्। एतयोः माध्यमेन स्वरोजगारयोजनाः ग्रामे ग्रामे प्रसारिताः, विविधेषु प्रदेशेषु उद्योगधन्दाः च शीघ्रतया विकसिताः। तथैव धूमरहितपाकगृहव्यवस्थायै “प्रधानमन्त्री उज्ज्वला योजना” आरब्धा। अस्याः योजनायाः अन्तर्गतं एकादशकोट्यधिकेषु गृहेषु पाकगैससम्बद्धाः संयोजनाः प्रदत्ताः।

वर्षे २०१६ तमे सः सुशासनस्य तथा सुराजस्य घोषणाम् अकरोत्। विद्युत्जलापूर्त्योः उन्नयनस्य सह एलईडी-दीपानां व्यापकवितरणस्य घोषणामपि कृतवान्। शासकीयसेवानां ‘ग’ तथा ‘घ’ वर्गीयपदानां नियुक्तिप्रक्रियायाः साक्षात्कारव्यवस्थां समाप्तुं घोषणाम् अकरोत्।

वर्षे २०१७ तमे राष्ट्रम् उद्दिश्य स्वसम्बोधने पुनरपि भ्रष्टाचारस्य, जातिवादस्य, आतङ्कवादस्य, साम्प्रदायिकतायाश्च समूलोन्मूलनस्य आवश्यकतां प्रतिपादितवान्। मुस्लिममहिलाभ्यः न्यायप्रदानार्थं त्रितलाकप्रथायाः उन्मूलनस्य घोषणाम् अकरोत्।

वर्षे २०१८ तमे लालकिल्लातः सः “प्रधानमन्त्री आयुष्मान् जनआरोग्य योजना” प्रारम्भस्य घोषणां कृतवान्। अस्याः योजनायाः अन्तर्गतं प्रत्येकस्य पात्रनागरिकस्य पञ्चलक्षरूप्यकपर्यन्तं निःशुल्कचिकित्सासुविधा प्रदीयते। अस्याः योजनायाः लाभं षष्टिकोट्यधिकाः जनाः प्राप्नुवन्ति। सेनायाः अल्पकालिकसेवायां नियुक्ताभ्यः महिला-अधिकारिणीभ्यः स्थायिकमीशनस्य (प्रमोशनस्य) अवसरप्रदानस्य घोषणामपि कृतवान्। तस्मिन्नेव सम्बोधने वर्षे २०२२ तमे प्रथमं मानवयुक्तम् अन्तरिक्षमिशनं प्रेषयितुं घोषणाम् अकरोत्।वर्षे २०१९ तमे राष्ट्रम् उद्दिश्य स्वसम्बोधने प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी जम्मूकश्मीरप्रदेशात् अनुच्छेद ३७० निष्कासनस्य निर्णयम् उद्घोषितवान्। त्रयाणां सेनानां समन्वयस्य सुदृढीकरणाय “चीफ् ऑफ् डिफेन्स् स्टाफ्” इति पदस्य सृजनस्य घोषणामपि कृतवान्। प्रत्येकं गृहम् शुद्धपेयजलप्रदानस्य उद्देश्येन “जलजीवनमिशनम्” आरब्धम्। अस्याः योजनायाः अन्तर्गतं षोडशकोट्यधिकेषु गृहेषु नलमार्गेण जलप्रदानं क्रियमाणम् अस्ति। तस्मिन्नेव सम्बोधने राष्ट्रस्य अर्थव्यवस्थां पञ्चट्रिलियनडॉलर्परिमितां कर्तुं लक्ष्यस्य घोषणाम् अकरोत्।

वर्षे २०२० तमे सम्पूर्णं विश्वं कोरोनामहामार्या प्रभावितम् आसीत्। तस्मिन् काले प्रधानमन्त्री स्वसम्बोधने “नेशनल् डिजिटल् मिशन्” इति योजनायाः घोषणाम् अकरोत् तथा कोविड्–१९ रोगनिवारकटीकायाः विकासस्य विषयेऽपि राष्ट्रम् आश्वासितवान्।

वर्षे २०२१ तमे राष्ट्रस्य आधारभूतसंरचनाविकासाय “प्रधानमन्त्री गतिशक्ति योजना” प्रारम्भस्य घोषणां कृतवान्। राष्ट्रस्य विभिन्नप्रदेशान् परस्परं संयोजयितुं वन्देभारतरेलसेवायाः प्रारम्भस्य घोषणाम् अकरोत्। पञ्चसप्ततिसप्ताहेषु पञ्चसप्ततिः वन्देभारतरेलयानानि सञ्चालयिष्यन्ते इति प्रतिज्ञाम् अकरोत्। वर्षपर्यन्तं २०४७ पर्यन्तं ऊर्जाक्षेत्रे राष्ट्रं पूर्णतया आत्मनिर्भरं कर्तुं नेशनल् ग्रीन् हाइड्रोजन् परियोजनायाः घोषणाम् अकरोत्। सैनिकविद्यालयेषु छात्रीणां प्रवेशस्य घोषणामपि कृतवान्। तस्मिन्नेव सम्बोधने प्रतिवर्षं अगस्तमासस्य चतुर्दशदिनाङ्के “विभाजनविभीषिकास्मृतिदिवसः” आचरिष्यते इति उद्घोषितवान्। “सबका साथ, सबका विकास, सबका विश्वास, सबका प्रयास” इति मन्त्रस्य घोषणां कृत्वा टोक्यो-ओलम्पिक-क्रीडास्पर्धायाः भारतीयदलस्य प्रोत्साहनमपि अकरोत्।

वर्षे २०२२ तमे राष्ट्रम् उद्दिश्य सम्बोधने प्रधानमन्त्री अन्याभिः घोषणाभिः सह “पञ्चप्रणाः” इति संकल्पान् उद्घोषितवान्। एते विकसितभारतनिर्माणाय, दास्यमानसिकतायाः सर्वेषामवशेषाणां परित्यागाय, स्वविरासतां प्रति गौरवभावस्य संवर्धनाय, राष्ट्रैक्यस्य सुदृढीकरणाय तथा प्रत्येकस्य नागरिकस्य कर्तव्यपालनस्य प्रेरणाय केन्द्रिताः आसन्।

वर्षे २०२३ तमे लालकिल्लातः राष्ट्रम् उद्दिश्य स्वसम्बोधने प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी परम्परागतशिल्पकाराणाम् आर्थिकप्रोत्साहनार्थं “विश्वकर्मयोजना” तथा आर्थिकदृष्ट्या दुर्बलाभ्यः द्विकोटिमहिलाभ्यः “लखपतिदीदीयोजना” प्रारम्भस्य घोषणाम् अकरोत्। एतदेव न, मध्यमवर्गीयपरिवाराणां ऋणभारनिवारणाय अपि घोषणां कृतवान्। पञ्चवर्षेषु भारतं विश्वस्य तृतीयस्थानीयामर्थव्यवस्थां भविष्यतीति विश्वासमपि प्रकटितवान्।

वर्षे २०२४ तमे स्वसम्बोधने प्रधानमन्त्री आगामिषु पञ्चवर्षेषु राष्ट्रस्य चिकित्सामहाविद्यालयेषु पञ्चसप्ततिसहस्राणि नूतनानि प्रवेशस्थानानि वर्धयितुं घोषणाम् अकरोत्। समाननागरिकसंहितायाः प्रवर्तनस्य, राष्ट्रे अनेकेषां विशेषक्रीडाक्षेत्राणां (गेमिङ्ग-जोन्स्) स्थापनस्य च घोषणामपि कृतवान्। भारतः वर्षे २०३६ तमे ओलम्पिकक्रीडानां आयोजनार्थं स्वदावं प्रस्तुतयिष्यतीति उक्तवान्। वर्षपर्यन्तं २०३० पर्यन्तं राष्ट्रे पञ्चशतगिगावाटपरिमितहरितऊर्जोत्पादनस्य लक्ष्यमपि निर्धारितवान्।

गतवर्षे अर्थात् २०२५ तमे लालकिल्लातः प्रधानमन्त्री जीएसडी-सुधारस्य घोषणाम् अकरोत्। एतत् राष्ट्राय दीपावली-उपहाररूपेण वर्णितम्। देशस्य कृते “डेमोग्राफी मिशन्”, “पीएम विकसितभारतयोजना”, “प्रधानमन्त्री सूर्यसरोवरयोजना”, सेमिकण्डक्टर-उत्पादनसंयन्त्राणां स्थापनस्य च घोषणाः कृताः। तैलप्राकृतिकवाय्वोः क्षेत्रे राष्ट्रम् आत्मनिर्भरं कर्तुं “समुद्रमन्थनयोजना” अपि उद्घोषिता। अस्याः योजनायाः कृते भारतसर्वकारेण ८४,०८४ कोटिरूप्यकाणां विनियोगः कृतः। सर्वकारेण उक्तं यत् आगामिषु पञ्चवर्षेषु एषा योजना सम्पूर्णा भविष्यति। अस्मिन्नेव वर्षे जुलैमासे प्रधानमन्त्री प्रतिवर्षं जूनमासस्य पञ्चविंशतितमे दिनाङ्के “संविधानहत्यादिवसः” आचरिष्यते इति घोषणाम् अकरोत्। राष्ट्रं आगामीषु शतसप्ताहेषु नशामुक्तं कर्तुं प्रतिज्ञामपि अकरोत्। अलीकदिनेषु अस्य अभियानस्य कार्यान्वयनमपि आरब्धम्।

एतेभ्यः अतिरिक्तं प्रधानमन्त्री लालकिल्लोत्सवे, संसदि, विविधेषु सार्वजनिकावसरेषु च अनेकाश्च घोषणाः कृतवान् तथा तासां कार्यान्वयनमपि सुनिश्चितवान्। सर्वकारस्य प्रयत्नैः पञ्चविंशतिः कोट्यधिकाः जनाः दारिद्र्यात् विमुक्ताः। कोरोनामहामार्याः कालात् आरभ्य अद्यापि प्रायः एकाशीतिकोटिजनानां कृते प्रधानमन्त्रीगरीबकल्याणयोजनायाः अन्तर्गतं निःशुल्कराशनवितरणं क्रियते। प्रधानमन्त्रीआवासयोजनायाः अन्तर्गतं चत्वारि कोट्यधिकानि गृहानि निर्मापितानि। प्रधानमन्त्रीकिसानसम्माननिधियोजनायाः अन्तर्गतं अद्यावधि ४.३ लक्षकोटिरूप्यकाधिकं धनं कृषकाणां बैङ्कखातेषु प्रत्यक्षतया प्रेषितम्। एषा योजना पुनः पञ्चवर्षपर्यन्तं विस्तारितापि अस्ति।

सर्वकारः सर्वदा राष्ट्रविकाससम्बद्धयोजनानां कार्यान्वयने निरतः अस्ति। ग्रामेभ्यः नगरपर्यन्तं उत्तमसुविधानां विकासार्थं निरन्तरं प्रयत्नाः क्रियन्ते। सम्पूर्णे राष्ट्रे रेलमार्गाणां राजमार्गाणां च विस्तीर्णं जालं विनिर्मितम्। षड्विंशतिनगरेषु मेट्रोरेलसेवा सञ्चालिता अस्ति तथा एतासां सुविधानां विस्तारः निरन्तरं प्रचलति।

(लेखको, वरिष्ठः पत्रकारः।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani