- उपमुख्यमन्त्री दृश्यश्रव्य-माध्यमेन स्वास्थ्यसेवानां समीक्षां कृतवान्।- बालरोगशय्यानां संख्या पञ्चाशतः वर्धयित्वा शतपञ्चाशत् कृता तथा पीआईसीयू-शय्यानां संख्या दशतः वर्धयित्वा एकविंशतिः कृता।

भोपालम्, २४ सेप्टेम्बरमासः (हि.स.)। मध्यप्रदेशस्य उपमुख्यमन्त्री राजेन्द्रशुक्लः उक्तवान् यत् बालाघाटे महिलाबाल-विकासविभागेन, लोकस्वास्थ्ययान्त्रिकी-विभागेन, शिक्षाविभागेन स्वास्थ्यविभागेन च परस्परसमन्वयेन स्थितिनियन्त्रणाय गम्भीरतया कार्यं क्रियते। सः उक्तवान् यत् क्षेत्रीयस्तरे निरन्तरनिरीक्षणं, समये उपचारः, टीकाकरणम्, पोषणम्, स्वच्छता तथा दूरस्थक्षेत्रेषु स्वास्थ्यसेवानां प्रापणं सुनिश्चितुं प्रयत्नाः निरन्तरं प्रचलन्तु। जनपदे स्वास्थ्यसेवानां सुदृढीकरणाय रोगनियन्त्रणाय च व्यापककार्यवाही सुनिश्चितुं निर्देशः दत्तः।

उपमुख्यमन्त्री शुक्लः गुरुवासरे मन्त्रालये दृश्यश्रव्य-माध्यमेन बालाघाटजनपदे स्वास्थ्यसेवानां सुदृढीकरणस्य, खसरा-रूबेला, अतिसारस्य मलेरियायाश्च नियन्त्रणस्य तथा दूरस्थेषु जनजातीय-क्षेत्रेषु स्वास्थ्यसेवानां प्रापणस्य विस्ताराय क्रियमाणानां कार्यवाहीणां विस्तृतां समीक्षां कृतवान्।

बालाघाटं आदर्शजनपदरूपेण विकसितं क्रियताम्

उपमुख्यमन्त्री शुक्लः उक्तवान् यत् गम्भीरतया, समर्पणेन उत्तमसमन्वयेन च सेवाप्रदानं क्रियते चेत् बालाघाटस्य सर्वाः पञ्चायतः सुमन-पञ्चायतरूपेण विकसितुं शक्यन्ते। सः अधिकारिभ्यः निर्देशं दत्तवान् यत् वर्तमानप्रयत्नाः निरन्तरं प्रवर्तनीयाः तथा स्वास्थ्यसेवानां क्षेत्रे बालाघाटं सम्पूर्णप्रदेशस्य कृते आदर्शजनपदरूपेण विकसितं करणीयम्।

उपमुख्यमन्त्री शुक्लः उक्तवान् यत् बालाघाटसदृशे जनजातीय-भौगोलिक-दृष्ट्या च समस्यापूर्णे जनपदे स्वास्थ्यसेवानां सुदृढीकरणाय विभागानां मध्ये निरन्तरः समन्वयः आवश्यकः। स्वास्थ्यविभागः, महिलाबालविकास-विभागः, शिक्षाविभागः तथा लोकस्वास्थ्य-यान्त्रिकीविभागः मिलित्वा कार्यं कुर्वन्तु तथा क्षेत्रीयस्तरे प्रत्येकं क्रियाकलापस्य नियमितनिरीक्षणं सुनिश्चितं कुर्वन्तु। सभायाम् एनएचएम इत्यस्य प्रबन्धनिदेशिका डॉ. सलोनीसिडाना इत्यादयः विभागीयाः अधिकारिणः उपस्थिताः आसन्। दृश्यश्रव्य-माध्यमेन बालाघाटस्य जनपदाधीशः कुमारसत्यम् तथा जनपदस्य विभिन्नविभागानाम् अधिकारिणः अपि सभायां सम्मिलिताः।सुमन-पञ्चायतरूपेण पञ्चायतीनां विकासाय एकवर्षस्य अवधौ मातृ-शिशुमृत्योः शून्यत्वं सुनिश्चितं करणं प्रमुखेषु मानकेषु अन्तर्भवति। गर्भवतीनां महिलानां शतप्रतिशतं पञ्जीकरणम्, एएनसी-परीक्षणम्, उच्चसमस्यायुक्त-गर्भधारणायाः चिह्नीकरणं तत्पश्चात् नियमितानुवर्तनम्, संस्थागतप्रसवः, प्रसवोत्तर-नवजातशिशु-परिचर्या तथा समये उच्चतरस्वास्थ्यसंस्थाने प्रेषणम् इत्यादिनां सेवानां प्रभावी उपलब्धता सुनिश्चितं करणीयम्। एतेषां मानकानां सततपूर्त्या मातृ-शिशुस्वास्थ्यसेवानां नियमितनिरीक्षणेन च पञ्चायतः सुमन-पञ्चायतरूपेण विकसितुं प्रोत्साह्यन्ते।उपमुख्यमन्त्री शुक्लः उक्तवान् यत् एएनसी-परीक्षणस्य आच्छादनं नवति-प्रतिशतं यावत् प्राप्तं महत्त्वपूर्णं प्रगतिचिह्नम् अस्ति। तत् शतप्रतिशतं कर्तुं विशेषाभियानं चालनीयम्। उच्चसमस्या-युक्तगर्भधारणायाः महिलानां समये चिह्नीकरणं, नियमितानुवर्तनं तथा आवश्यकतानुसारम् उपयुक्तस्वास्थ्य-संस्थाने समये प्रवेशः सुनिश्चितः करणीयः। सः जन्मपूर्वप्रतीक्षागृहस्य उपलब्धानां सुविधानां अधिकतमोपयोगाय निर्देशं दत्तवान्। स्वास्थ्यसेवानां कृते आवश्यक-संसाधनानां न्यूनता नास्ति। अधिकारिभिः क्षेत्रीयकर्मिभिश्च पूर्णगम्भीरतया समर्पणेन च कार्यं करणीयम्। एवं गतिना प्रयत्नाः प्रवर्तन्ते चेत् बालाघाटस्य सर्वे पञ्चायताः सुमन-पञ्चायतरूपेण विकसितुं शक्यन्ते। बालाघाटे क्रियमाणानां कार्याणां प्रभावी प्रतिरूपरूपेण विकासं कृत्वा सम्पूर्ण-प्रदेशस्य कृते उदाहरणं निर्मातुम् अपि सः बलं दत्तवान्।

खसरा-रूबेला-नियन्त्रणाय विशेष-निरीक्षणम्

बालाघाटे खसरा-नियन्त्रणाय ज्वरयुक्तानां स्फोटयुक्तानां च प्रकरणानां विशेष-निरीक्षणं क्रियते। एतेषु सन्दिग्धप्रकरणेषु खसरा-रूबेलारोगयोः परीक्षणं सुनिश्चितं क्रियते। नियमितटीकाकरणात् वञ्चितानां बालकानां चिह्नीकरणं कृत्वा तेषाम् एमआर-टीकया रक्षणाय पुनरावृत्तिटीका-करणचक्राणि तथा प्रकोपप्रतिक्रिया-टीकाकरणस्य क्रियाकलापाः सञ्चाल्यन्ते। अधुना पर्यन्तं प्रायः सप्तविंशतिसहस्रं बालकानां टीका-करणं कृतम् अस्ति, यदा तु प्रकोपप्रति-क्रियाटीकाकरणस्य अन्तर्गतं एकतः दशवर्षीयवयःपर्यन्तं प्रायः पञ्चदश-सहस्रं बालकाणां टीकाकरणं कृतम् अस्ति। सन्दिग्धरोगिभ्यः आवश्यक-तानुसारं विटामिन-ए-मात्रा प्रदीयते तथा ज्वर-स्फोट-निरीक्षणं निरन्तरं प्रचलति। दुर्गमेषु कठिनप्राप्येषु च क्षेत्रेषु दूरस्थानां ग्रामाणां मानचित्रणं कृत्वा प्राथमिकता-क्रमेण टीकाकरणं विशेष-निरीक्षणं च क्रियते। दूरस्थक्षेत्रेषु समये टीकाप्रापणाय वैकल्पिक-टीका-वितरण-व्यवस्थाऽपि सुदृढीकृता अस्ति।

अतिसारनियन्त्रणाय व्यापकाभियानम्जनपदे अतिसारनियन्त्रणाय गृहे गृहे ओआरएस-लवणस्य जिङ्क्-औषधस्य च उपलब्धता सुनिश्चितं कृता अस्ति। अद्यावधि एकलक्षत्रिषष्टिसहस्राणि नवशतद्वयं परिवाराणि ओआरएस-लवणं तथा एकलक्षषष्टिसहस्राणि चतुःशतैकत्रिंशत् परिवाराः जिङ्क्-औषधं प्राप्तवन्तः। गम्भीरस्थितियुक्तानां सप्तशतचतुःत्रिंशत् बालकाणां चिकित्सालये प्रवेशं कृत्वा सफलः उपचारः कृतः। जनपदचिकित्सालये बालकानाम् उपचारक्षमतां वर्धयित्वा बालरोगशय्यानां संख्या पञ्चाशततः वर्धयित्वा शतपञ्चाशत् तथा पीआईसीयू-शय्यानां संख्या दशतः वर्धयित्वा एकविंशतिः कृता अस्ति। दूरस्थक्षेत्रेषु गम्भीररोगग्रस्तानां बालकानां गर्भवतीनां महिलानां च समये स्वास्थ्यसंस्थासु प्रापणाय परिचालनव्यवस्था कृता अस्ति।

मलेरियानियन्त्रणाय गृहे गृहे परीक्षणम्बालाघाटस्य प्लाज्मोडियम-फाल्सीपैरम-स्थानिकरोगप्रभावितेषु क्षेत्रेषु मलेरिया-नियन्त्रणाय विशेषाभियानं प्रचलति। गृहे गृहे ज्वरपरीक्षणाय पञ्चदश दलानि निरन्तरं कार्यं कुर्वन्ति। एतैः दलैः प्रतिदिनं प्रतिशतेन त्रिशताधिकानि परीक्षणानि क्रियन्ते। २०२६ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासस्य १९ दिनाङ्कतः अद्यावधि षड्विंशतिसहस्राष्टशतपञ्चषष्टिः व्यक्तिनां मलेरियापरीक्षणं कृतम्, येषु नवशताशीतिः मलेरियाप्रकरणानि प्राप्तानि। एतेषु अष्टशतपञ्चनवतिः प्लाज्मोडियम-फाल्सीपैरम इत्यस्य तथा पञ्चाशीतिः प्लाज्मोडियम्-वाइवैक्स इत्यस्य प्रकरणानि सन्ति। सर्वे चिह्नितरोगिणः उपचारं प्राप्तवन्तः तथा तेषाम् उपचारः पूर्णः क्रियते। मशकनियन्त्रणाय एकसप्तति-ग्रामेषु सप्तसहस्रपञ्चषष्टिषु गृहेषु कीटनाशकप्रोक्षणं कृतम् अस्ति। तदतिरिक्तं चतुश्चत्वारिंशत् ग्रामेषु अष्टसहस्रषट्शतदशसु गृहेषु तापीयधूमनं कृतम् अस्ति। अतिरिक्तमानव-संसाधन-रूपेण एकः परामर्शदाता, चत्वारः मलेरियातान्त्रिक-पर्यवेक्षकाः तथा द्वादशाधिकशतं समुदायस्वास्थ्य-स्वयं-सेवकाः नियुक्ताः सन्ति।

दूरस्थक्षेत्रेषु स्वास्थ्यसेवानां विस्तारःबिरसा-बैहर-विकासखण्डयोः षट् चलचिकित्सकीयदलानि नियुक्तानि सन्ति। एताभिः चलचिकित्सकीय-इकाइभिः ज्वरपरीक्षणम्, बाह्यरोगीसेवा, एएनसी-पीएनसी-सेवाः, असंसर्ग-जन्यरोगाणां क्षयरोगस्य च परीक्षणम्, औषधिवितरणं स्वास्थ्यजागरूकता-कार्यक्रमाश्च सञ्चाल्यन्ते। कठिन-प्राप्यक्षेत्रेषु परीक्षण-क्रिया-कलापानां विस्तारः प्रायः पञ्चाशद्ग्रामेषु कृतः अस्ति तथा दशाधिकाः चिकित्सकाः स्वास्थ्य-केन्द्राधिकारिणश्च क्षेत्रीयस्तरे सेवां प्रददति। कुण्डेकसा-विद्यालये अस्थायी-चिकित्सा-लयस्य स्वास्थ्यशिबिरस्य च व्यवस्था अपि कृता अस्ति। बिरसा-बैहरक्षेत्रयोः जलजनित-रोगाणां निवारणाय षडधिक-शतं जलस्रोतांसि शुद्धीकृतानि सन्ति। विद्यालयेषु स्वच्छतायै विशेषं ध्यानं दीयते तथा समुदायस्तरे स्वच्छतायाः सुरक्षित-पेयजलस्य च विषये जागरूकताकार्यक्रमाः सञ्चाल्यन्ते।

स्वास्थ्यसेवानां कृते मानवसंसाधनस्य उपलब्धता वर्धिता

जनजातीयेषु दूरस्थेषु च क्षेत्रेषु स्वास्थ्यसेवानां सुदृढीकरणाय एक-पञ्चाशत् नूतनाः बन्धपत्रचिकित्सकाः सेवां स्वीकृतवन्तः। तदतिरिक्तम् एएनएम्, सीडीपीओ तथा पर्यवेक्षकादीनां आवश्यकानां क्षेत्रीयमानवसंसाधनानां नियुक्तिः कृता अस्ति।

बालाघाट-एकीकृत-विकासयोजनया स्वास्थ्याधारभूतसंरचना सुदृढा भविष्यतिउपमुख्यमन्त्री शुक्लः उक्तवान् यत् मुख्य-मन्त्रिणा डॉ. मोहनयादवेन बालाघाट-एकीकृत-विकासयोजनायाः अन्तर्गतं त्रिशतद्वात्रिंशत्-कोटिरूप्यकाणां व्ययेन विशेषप्रावधानानि क्रियन्ते। अस्यां योजनायां विभिन्नविभागैः बालाघाटे सुविधानाम् आधारभूतसंरचनानां च सुदृढीकरणं क्रियते। योजनायाः अन्तर्गतं प्राथमिकस्वास्थ्यसेवानां प्रापणं वर्धयितुम् आवश्यकस्वास्थ्यसेवानां समयबद्धा गुणवत्तापूर्णा च उपलब्धता सुनिश्चितं कर्तुं च कार्यं भविष्यति।

योजनायाः अन्तर्गतं द्वाविंशतिः उपस्वा-स्थ्यकेन्द्रेषु आयुष्मान्-आरोग्य-केन्द्रेषु वा निर्माणकार्यं आवश्यकयन्त्राणां च उपलब्धता सुनिश्चितीकरिष्यते। दुर्गम-क्षेत्राणां कृते अतिरिक्तपरिचालन-सहायताराशेः प्रावधानं कृतम् अस्ति। प्राथमिकस्वास्थ्यकेन्द्रं विठ्ठती तथा सानमुद्दां त्रिंशद्-शय्या-युक्ते सामुदायिक-स्वास्थ्यकेन्द्रे उन्नयनस्य तथा घुम्मूर-पाथरी इत्येतयोः द्वयोः उपस्वास्थ्यकेन्द्रयोः षट्-शय्या-युक्तयोः प्राथमिकस्वास्थ्य-केन्द्रयोः रूपेण विकासस्य कार्यवाही क्रियते। तदतिरिक्तं द्वे नूतने चलचिकित्सकीय-विभागे स्वीकृते स्तः तथा दश नूतनानाम् उपस्वास्थ्य-केन्द्राणां स्थापनायाः प्रावधानं कृतम् अस्ति। दूरस्थक्षेत्रेषु आवश्यकौ-षधानाम् अन्य-स्वास्थ्य-सामग्रीणां च उपलब्धता सुनिश्चितुं प्रोत्साहनाधारित-व्यवस्थाः अपि विकसिताः क्रियन्ते।

महिलाबालस्वास्थ्ये विशेषं ध्यानम्बालाघाटस्य जनपदाधीशः कुमारसत्यम् महिलाबालस्वास्थ्यसम्बद्धानां क्रिय-माणानां कार्याणां विषये सूचनां दत्तवान्। सः अवदत् यत् गर्भवतीनां महिलानां एएनसी-परीक्षणं नवतिप्रतिशतं यावत् वर्धितम् अस्ति। उच्चसमस्या-युक्तगर्भ-धारणायाः महिलानां चिह्नीकरणं कृत्वा तासां नियमितानुवर्तनं क्रियते तथा आवश्यकतानुसारम् उच्चतरस्वास्थ्य-संस्थानेषु प्रेषणं क्रियते। आङ्गनवाडीकेंद्रेषु बालकानां उपस्थितिं सुनिश्चितुं प्रयत्नाः क्रियन्ते। केनचित् कारणेन बालकाः आङ्गनवाडीकेंद्रं प्राप्तुं न शक्नुवन्ति चेत् तेषां गृहेषु उष्णपक्व-भोजनस्य प्रापणस्य व्यवस्था क्रियते। महिलाबाल-विकासविभागेन बालकानां स्वास्थ्यस्य, पोषणस्य नियमितनिरी-क्षणस्य च विषये विशेषं ध्यानं दीयते।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani