नवदिल्ली, २४ सेप्टेम्बरमासः (हि.स.)। हिन्दुस्थान-समाचारस्य समूहसम्पादकः तथा इन्दिरागान्धी-राष्ट्रिय-कला-केन्द्रस्य अध्यक्षः रामबहादुररायः गुरुवासरे दिल्ली-उपराज्यपालस्य तरणजीत-सिंहसन्धोः समक्षं यमुनां प्रदूषणमुक्तां कर्तुं व्यावहारिकं समाधानं प्रस्तुतवान्। सः अवदत् यत् समानान्तर-नालिकाया: निर्माणं करणीयम्, तटबन्धेभ्यः अतिक्रमणानि निष्कास-नीयानि, तथा मलजल-शोधन-संयन्त्रेषु भ्रष्टाचारस्य च निवारणं करणीयम्।

रामबहादुररायः एतत् वक्तव्यं गुरुवासरे दिल्ली इत्यत्र स्थिते इन्दिरागान्धी-राष्ट्रिय-कला-केन्द्रे आयोजितस्य २४ तः २६ सेप्टेम्बरपर्यन्तं प्रचलतः सप्तमस्य ‘नदी-उत्सवस्य’ उद्घाटनसमारोहे दत्तवान्।दिल्ली इत्यत्र यमुनानद्याः दयनीयां स्थितिं प्रति गभीरां चिन्तां प्रकटयन् सः उक्तवान्, “यमुनायां मलिनजलयुक्तानां नालानां पतनं तत्क्षणं निरोद्धव्यम्। तदर्थं यमुनायाः उभयोः तटबन्धयोः समीपे वजीराबादतः ओखलापर्यन्तं दीर्घः विस्तीर्णश्च पृथक् नालिका निर्मातव्या। नगरस्य पूर्वदिल्ली इत्यस्य च सर्वे मलिनजलयुक्ताः नालिकाः प्रवर्तनीयाः। ओखलायां विशालं मलजल-शोधन-संयन्त्रं स्थापयित्वा एतत् जलं शोधनीयम्।” सः लण्डन-नगरस्य टेम्स-नद्याः बर्लिन-नगरस्य नदीनां च उदाहरणं दत्त्वा उक्तवान् यत् यदि ताः नद्यः स्वच्छाः कर्तुं शक्यन्ते, तर्हि यमुना किमर्थं न शक्यते।

तटबन्धेभ्यः अतिक्रमणस्य निष्कासनाय वर्तमानप्रयासानां प्रशंसां कुर्वन् सः उक्तवान् यत् तटबन्धेषु बृहत्प्रमाणेन वृक्षारोपणं कृत्वा सघनवनानि विकसितव्यानि।

स्वामी अवधेशानन्दस्य नर्मदायाः सन्दर्भस्य उल्लेखं कुर्वन् रायः उक्तवान् यत् वृक्षाणां पत्राणि वर्षाजलं च परस्परं मिलित्वा नद्याः स्वकीयम् प्राकृतिकं पारिस्थितिकीतन्त्रम् निर्मास्यतः, यत् जलं स्वाभाविकरूपेण स्वच्छं स्थापयिष्यति।

सः तृतीयस्य मलजल-शोधन-संयन्त्रस्य निर्माणस्य तथा भ्रष्टाचारस्य निवारणस्य च विषये बलं दत्तवान्। सः आरोपितवान् यत् अभियन्तारः भ्रष्टाचारकारणात् सर्वत्र मलजल-शोधन-संयन्त्राणां स्थापनायै परामर्शं ददति, परन्तु तानि वस्तुतः कार्यं न कुर्वन्ति। तस्य स्थाने सम्पूर्णं मलिनजलप्रवाहं पृथक् मार्गेण प्रवाहितुं व्यवस्थां करणमेव एकमात्रं स्थायि-समाधानम् अस्ति।

सः विचारं दत्तवान् यत् वजीराबादतः ओखलापर्यन्तं नद्याः उभयोः तटयोः समानान्तररूपेण विशाले नालिके निर्माय मलिनजलं प्रत्यक्षम् ओखला-शोधन-संयन्त्रं प्रति नीयेत, येन मुख्यनद्यां मलिनजलस्य एकोऽपि बिन्दुः न पतति। तेन सह सः अद्यावधि यमुनास्वच्छतायाः नाम्ना व्ययीकृतानां सहस्रकोटिरूप्यकाणां निष्पक्ष-निरीक्षणस्य लेखापरीक्षणस्य च आग्रहं कृतवान्।

स्वस्य सम्बोधने रामबहादुररायः पर्यावरणविदा अनुपममिश्रेण सह कृतस्य यमुनायाः अध्ययनस्य स्मरणं कुर्वन् उक्तवान् यत् तत्कालीन-सिञ्चनमन्त्री चौधरीप्रेमसिंहस्य मुख्याभियन्तुः च सहयोगेन तेन वजीराबादतः ओखलापर्यन्तं क्षेत्रस्य भ्रमणं कृतम् आसीत्। तस्मिन् समये स्थितिं दृष्ट्वा द्वाभ्यां नौकाभ्यां यात्रां कर्तुम् आवश्यकता अभवत्।

सः उक्तवान् यत् वजीराबादतः ओखलापर्यन्तं द्वाविंशति-किलोमीटर्-परिमिते क्षेत्रे षड्विंशतिः बृहन्नालाः यमुनायां पतन्ति, येषु बहवः पूर्वं नद्यः आसन्। एकशतत्रिंशत्-किलोमीटर-दीर्घा नदीरूपेण विद्यमाना नजफगढ-नदी अधुना नालिकारूपं प्राप्य यमुनायां विषं मिश्रयति। वर्षाकालं विहाय यमुनायां यत् जलं दृश्यते, तत् केवलम् एतेषां नालिकानां मलिनजलमेव अस्ति। अद्य स्थितिः पूर्वापेक्षया द्विगुणं दयनीया अभवत्।रायः कठोरशब्दैः उक्तवान् यत् यमुनायाः स्वच्छतायाः नाम्ना अद्यावधि जनानां सहस्रकोटिरूप्यकाणि व्ययीकृतानि, किन्तु कोऽपि दृढः परिणामः न प्राप्तः। सः आग्रहं कृतवान् यत् सम्पूर्णस्य व्ययस्य विशेष-लेखापरीक्षणं भवेत् तथा दोषिणाम् उत्तरदायित्वं निश्चित्य भ्रष्टाचारिणः विरुद्धं कार्यवाही करणीया।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan