कदाचित् चिकित्सायाः प्रमुखं केन्द्रमासीत् एतत् चिकित्सालयभवनम्, अधुना किशोरन्यायालयः सञ्चाल्यते; अनुरक्षणाभावेन भवनस्य बहवः भागाः जीर्णाः भवन्ति

बलरामपुरम्, २४ सितम्बरमासः (हि.स.)। छत्तीसगढस्य बलरामपुरजनपदस्य रामानुजगञ्जनगरस्य परिचयः केवलं कन्हरनद्या, मन्दिरैः सीमावर्ति-आपणेन च न भवति। नगरस्य अन्तर्भागे अद्यापि बहूनि ऐतिहासिकधरोहररूपाणि भवनानि विद्यन्ते, यानि अस्य नगरस्य प्राचीनेतिहासस्य कथां कथयन्ति। तेष्वेव अन्यतमम् अस्ति १९३४ तमे वर्षे निर्मितं पुरातनं चिकित्सालयभवनम्। प्रायः द्विनवतिवर्षप्राचीनमिदं भवनम् अद्यापि दृढतया स्थितम् अस्ति। तथापि अनुरक्षणस्य अभावेन अस्य बहुषु भागेषु अधुना जीर्णोद्धारस्य आवश्यकता वर्तते।

रामानुजगञ्जनगरस्य स्थापनायाः श्रेयः तत्कालीनस्य सरगुजाराज्यस्य महाराजाय रामानुजशरणसिंहदेवाय दीयते। कथ्यते यत् पूर्वम् एतत् क्षेत्रं बोहलानाम्ना प्रसिद्धम् आसीत्। महाराजेन अत्र जनाः निवासिताः, बाजारश्च विकसितः। तस्यैव नाम्ना नगरस्य नाम रामानुजगञ्ज इति अभवत्। स्वातन्त्र्यात् त्रयोदशवर्षपूर्वं १९३४ तमे वर्षे तेन अत्र चिकित्सालयस्य निर्माणं कारितम्।

चिकित्सालयभवनस्य अभिकल्पना सरगुजाराज्यस्य राज्ययन्त्रा पण्डितचन्द्रशेखरशर्मणा कृता आसीत्। अस्य निर्माणकार्यं सरगुजाराज्यस्य अभियन्तृभिः, भवननिर्मातृभिः राज्यसंविदाकारैश्च मेसर्स् हीरालाल एण्ड ब्रदर्स् इत्याख्यया संस्थया कृतम्। प्रायः द्विनवतिवर्षेभ्यः अनन्तरमपि एतद् भवनं स्वस्य मूलस्वरूपेण विद्यमानम् अस्ति। वर्तमानकाले अस्मिन् एव भवने किशोरन्यायालयः सञ्चाल्यते।

वर्षाकाले छदात् जलं स्रवति

पुरातनं भवनमिदम् अद्यापि दृढम् अस्ति, किन्तु कालेन सह अस्य अनुरक्षणस्य आवश्यकता वर्धिता। वर्षाकाले भवनस्य छदः कतिपयस्थलेभ्यः जलं स्रवति। अतः स्थानीयजनाः कथयन्ति यत् समये एव अस्य भवनस्य जीर्णोद्धारः संरक्षणं च क्रियेत चेत् ऐतिहासिकमिदं भवनम् आगामिषु दीर्घकालेष्वपि उपयोगे आनेतुं शक्यते।

नगरस्य वयोवृद्धनिवासी सुभाषजयसवालः कथयति यत् यदा रामानुजगञ्जे आधुनिकसुविधाः नासन्, तदा अत्र चिकित्सालयः आसीत्। तस्य अनुसारं महाराजरामानुजशरणसिंहदेवेन १९३४ तमे वर्षे चिकित्सालयस्य निर्माणं कारितम्। चिकित्सालये योग्याः चिकित्सकाः सेवां कुर्वन्ति स्म तथा च रोगिणां निवासस्यापि व्यवस्था आसीत्। तस्य मते स्वातन्त्र्यपूर्वमेव रामानुजगञ्जे चिकित्सालयसदृशस्य सुविधायाः उपलब्धिः तस्मिन् समये महत्त्वपूर्णा घटना आसीत्।

सुभाषजयसवालः कथयति यत् चिकित्सालयस्य पुरतः महाराणीबृजेश्वरी उच्चविद्यालयः आसीत्। तेन अस्मिन्नेव विद्यालये द्वितीयकक्षातः मैट्रिकपर्यन्तं अध्ययनं कृतम्। तस्य अनुसारं तस्मिन् समये रामानुजगञ्जस्य आरक्षकस्थानकम्, चिकित्सालयः विद्यालयश्च अस्य क्षेत्रस्य प्रमुखाणि भवनानि आसन्। अधुना पुरातनविद्यालयभवनस्य स्थाने नूतनं विद्यालयभवनं निर्मितम्, किन्तु चिकित्सालयस्य पुरातनं भवनमद्यापि विद्यमानम् अस्ति।

मन्दिरैः सह सम्बद्धः नगरस्य इतिहासः

सुभाषजयसवालस्य अनुसारं महाराजरामानुजशरणसिंहदेवः धार्मिकप्रवृत्तियुक्तः आसीत्। तेन रामानुजगञ्जे महामायामन्दिरस्य राममन्दिरस्य च स्थापना अपि कारिता। उभे मन्दिरे कन्हरनद्याः तटस्य समीपे अद्यापि जनानां श्रद्धायाः प्रमुखे केन्द्रे स्तः। एवं चिकित्सालयेन सह नगरस्य मन्दिराणि अन्यानि प्राचीनभवनानि च रामानुजगञ्जस्य प्रारम्भिकेतिहासेन सम्बद्धानि सन्ति।

निर्माणकर्तृपरिवारस्यापि अस्ति स्वकीया कथा

पुरातनचिकित्सालयस्य निर्माणेन सम्बद्धा अन्यापि महत्त्वपूर्णा सूचना चौधरीहीरालालस्य परिवारात् प्राप्ता। चौधरीहीरालालस्य कनिष्ठभ्रातुः पौत्रः दिनेशगुप्तः कथयति यत् पुरातनचिकित्सालयस्य निर्माणं तस्य पितामहस्य हीरालाल एण्ड ब्रदर्स् इति संस्थया कारितम्। तस्य अनुसारं रामानुजगञ्जस्य पुरातनं आरक्षकस्थानकभवनमपि एतयैव संस्थया निर्मितम् आसीत् तथा उभयोः भवनयोः निर्माणं प्रायः १९३४ तमे वर्षे अभवत्।

दिनेशगुप्तस्य अनुसारं तस्य पितामहः चौधरीहीरालालः सरगुजाराज्यस्य राज्यसंविदाकारः आसीत्। परिवारे चत्वारः भ्रातरः आसन्। ज्येष्ठः चौधरीहीरालालः, द्वितीयः चौधरीजवाहरलालः, तृतीयः मोतीलालः, कनिष्ठश्च चौधरीमोहरलालः आसीत्। मोतीलालः सरगुजाराज्यस्य कोषाध्यक्षः आसीत् तथा चौधरीमोहरलालः राज्यस्य तहसीलदारः आसीत्।

अद्य यदा बहूनि नूतनभवनानि निर्माणस्य कतिपयेषु वर्षेष्वेव जीर्णोद्धारस्य आवश्यकतां अनुभवन्ति, तदा प्रायः द्विनवतिवर्षप्राचीनमिदं भवनं प्राचीनकालीननिर्माणतन्त्रस्य दृढतायाश्च उदाहरणरूपेण तिष्ठति। स्थानीयजनानां मागः अस्ति यत् प्रशासनम् एतद् भवनं केवलं शासकीयभवनरूपेण न पश्येत्, अपितु रामानुजगञ्जस्य इतिहासेन सम्बद्धां धरोहररूपेण अस्य संरक्षणं कुर्यात्। समये समुचितं जीर्णोद्धारं अनुरक्षणं च क्रियमाणे सति एषा ऐतिहासिकी धरोहरा भाविसंततीनां कृते सुरक्षितुं शक्यते।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani