उदय कुमार सिंहः

भारतीयसनातनपरम्परायां पितॄणां विशेषं स्थानं मन्यते तथा च पितृपक्षः पूर्वजानां स्मरणस्य, तेषां प्रति कृतज्ञतायाः, पितृऋणात् उऋणतां प्राप्तुं भावनायाश्च विशेषः कालः मन्यते। अस्मिन् काले जनाः स्वदिवङ्गतपरिजनानां निमित्तं श्राद्धं, तर्पणं, पिण्डदानं च कुर्वन्ति। ब्राह्मणभोजनस्य, दक्षिणाप्रदानस्य तथा जीवजन्तुभ्यः अन्नप्रदानस्यापि परम्परा अस्ति। धार्मिकमान्यतानुसारं श्रद्धया विधिविधानपूर्वकं च कृतं श्राद्धं पितॄणां तृप्तेः तेषामाशीर्वादस्य च माध्यमं भवति। शास्त्रीयपरम्परायां कथ्यते “श्रद्धया इदं श्राद्धम्”, अर्थात् श्रद्धया पितॄणां निमित्तं कृतं कर्म एव श्राद्धम्। पितृपक्षस्य मूलभावः अस्यामेव श्रद्धायां निहितः अस्ति। एषः केवलं कर्मकाण्डस्य कालः न, अपितु स्वमूलानां, पूर्वजानां, पारिवारिकसंस्काराणां च स्मरणस्य अवसरः अपि अस्ति।

पितृपक्षे श्राद्धं किमर्थं क्रियते?

हिन्दुधार्मिकमान्यतानुसारं पितृपक्षे पितॄणां विशेषं स्मरणं क्रियते। अस्मिन् काले पूर्वजानां निमित्तं जलसमर्पणस्य, तिलाञ्जलेः, पिण्डदानस्य च परम्परा अस्ति। मान्यता अस्ति यत् श्रद्धया कृतैः एतैः कर्मभिः पितॄणां तृप्तिः शान्तिश्च भवति तथा च परिवारः तेषामाशीर्वादं प्राप्नोति। शास्त्रेषु पितृभ्यः श्रद्धया उचितविधिना च कर्मकरणे विशेषः बलः प्रदत्तः अस्ति। अयमेव भावः अस्यां उक्तौ व्यक्तः अस्ति “पितरो वाक्यमिच्छन्ति भावमिच्छन्ति देवताः” अर्थात् देवतानां कृते भावः, पितॄणां कृते च श्रद्धापूर्वकं कृतं कर्म महत्त्वपूर्णं मन्यते।

पितृपक्षे स्वपूर्वजानां मरणतिथ्यनुसारं श्राद्धकरणं प्रमुखा परम्परा अस्ति। यदि कस्यचित् पूर्वजस्य मरणतिथिः ज्ञाता न भवेत् तर्हि सर्वपितृ अमावास्यायां तस्य निमित्तं श्राद्धं कर्तुं शक्यते।

पितृदोषस्य धार्मिकमान्यता

पितृदोषशब्दस्य सम्बन्धः पितृभिः अथवा पूर्वजैः सह मन्यते। धार्मिकज्योतिषीयपरम्परासु अस्य विविधाः व्याख्याः प्राप्यन्ते। एकस्यां मान्यतानुसारं येषां पूर्वजानां निमित्तं समुचितानि धार्मिककर्माणि न सम्पद्यन्ते अथवा येषां आत्मिकशान्तिसम्बद्धानि कर्माणि अपूर्णानि तिष्ठन्ति, तादृशी स्थितिः पितृदोषरूपेण दृश्यते।

ज्योतिषीयमान्यतासु पितृदोषः परिवारे आगच्छद्भिः कतिपयैः क्लेशैः सह सम्बद्धः मन्यते। तेषु पारिवारिकमतभेदाः, आर्थिकास्थिरता, कार्येषु विघ्नाः, सन्ततिसम्बन्धिनी चिन्ता, जीवने पुनः पुनः आगच्छन्त्यः कठिनताः च उल्लिखिताः सन्ति। तथापि एताः धार्मिकज्योतिषीयमान्यताः सन्ति, तासां वैज्ञानिकरूपेण प्रमाणितः कारणकार्यसम्बन्धः नास्ति। तथैव कतिपयासु ज्योतिषीयपरम्परासु कालसर्पयोगोऽपि पितृदोषेन सह सम्बध्यते। अस्मिन् विषये विभिन्नेषु ज्योतिषीयमतेषु भिन्नाः धारणाः सन्ति।

आत्मनः पितृलोकस्य च अवधारणा

हिन्दुदर्शने आत्मा नश्वरशरीरात् पृथक् मन्यते। भगवद्गीतायां शरीरपरिवर्तनस्य तुलना जीर्णवस्त्राणि त्यक्त्वा नवीनवस्त्रधारणेन कृता अस्ति। अस्य दार्शनिकदृष्टिकोणस्य आधारेण धार्मिकपरम्परायां मन्यते यत् मृत्योः अनन्तरं स्थूलशरीरस्य अन्तो भवति, किन्तु आत्मनः यात्रा अग्रे प्रवर्तते।

पितृलोकस्य अवधारणापि अस्यैव धार्मिकदर्शनस्य भागः अस्ति। विभिन्नेषु ग्रन्थेषु परम्परासु च पितृलोकस्य स्थितेः तत्र पितॄणां निवासस्य च विभिन्नाः व्याख्याः प्राप्यन्ते। श्राद्धकर्म अस्यैव धार्मिकविश्वासस्य सम्बन्धेन दृष्टं यत् पितृभ्यः श्रद्धायाः तर्पणस्य च भावः प्राप्नोति।

धार्मिकमान्यतानुसारं मनुष्यस्य स्थूलशरीरे नष्टे सति सूक्ष्ममस्तित्वं तिष्ठति। श्राद्धं, तर्पणं, पिण्डदानं च तस्य सूक्ष्मास्तित्वस्य तृप्त्या तस्य कल्याणेन च सम्बद्धं मन्यते।

श्राद्धस्य कति प्रकाराः?

विभिन्नेषु धर्मग्रन्थेषु श्राद्धस्य विभिन्नाः प्रकाराः निर्दिष्टाः सन्ति। मत्स्यपुराणे नित्यश्राद्धस्य, नैमित्तिकश्राद्धस्य, काम्यश्राद्धस्य च उल्लेखः प्राप्यते, यमस्मृतौ तु वृद्धिश्राद्धं पार्वणश्राद्धं च सहितं पञ्च प्रकाराः निर्दिष्टाः सन्ति।

नित्यश्राद्धम्: प्रतिदिनं क्रियमाणं श्राद्धं नित्यश्राद्धम् इत्युच्यते। अस्मिन् विश्वदेवानां स्थापना न क्रियते तथा केवलं जलेनापि एतत् कर्म सम्पादयितुं विधानं कथितम् अस्ति।

नैमित्तिकम् अथवा एकोद्दिष्टश्राद्धम्: कञ्चित् विशेषं व्यक्तिं निमित्तीकृत्य क्रियमाणं श्राद्धं नैमित्तिकश्राद्धम् इत्युच्यते। मृत्योः अनन्तरं दशाहम्, एकादशाहम् इत्यादीनि कर्माणि अस्यां श्रेण्यां स्थाप्यन्ते।

काम्यश्राद्धम्: कस्यचित् विशेषस्य कामनायाः पूर्त्यर्थं क्रियमाणं श्राद्धं काम्यश्राद्धम् इत्युच्यते।

वृद्धिश्राद्धम्: पुत्रजन्म, विवाहः, गृहप्रवेशः इत्यादिषु माङ्गलिकावसरेषु पितॄणां प्रसन्नतायै क्रियमाणं श्राद्धं वृद्धिश्राद्धम् इत्युच्यते। एतत् नान्दीश्राद्धम् अथवा नान्दीमुखश्राद्धम् इत्यपि कथ्यते।

पार्वणश्राद्धम्: पर्वणि, अमावास्यायां, पितृपक्षे वा विशेषतिथौ क्रियमाणं श्राद्धं पार्वणश्राद्धम् इत्युच्यते। अस्मिन् विश्वदेवानां स्थापनस्यापि विधानं कथितम् अस्ति।

एतदतिरिक्तं सपिण्डनश्राद्धस्य, गोष्ठीश्राद्धस्य, शुद्ध्यर्थश्राद्धस्य, कर्माङ्गश्राद्धस्य, यात्रार्थश्राद्धस्य, पुष्ट्यर्थश्राद्धस्य च उल्लेखः प्राप्यते। सपिण्डने प्रेतपिण्डस्य पितृपिण्डैः सह सम्मिलनं कारयन्ति। समूहेरितं श्राद्धं गोष्ठीश्राद्धम् इत्युच्यते।

धर्मसिन्धौ श्राद्धस्य षण्णवति अवसराणाम् उल्लेखः प्राप्यते। एतेषु अमावास्या, सङ्क्रान्तिः, मन्वादयः, अन्याः विशेषतिथयः योगाश्च तथा पितृपक्षः, अष्टका, अन्वष्टका इत्यादयः समाविष्टाः सन्ति।

पुराणोक्तश्राद्धकर्म

पुराणेषु विभिन्नासु धार्मिकपरम्परासु च एकोद्दिष्टश्राद्धस्य, पार्वणश्राद्धस्य, नागबल्याः, नारायणबल्याः, त्रिपिण्डीश्राद्धस्य, महालयश्राद्धस्य च उल्लेखः प्राप्यते। एतेषां विधानानि सम्प्रदायस्य कुलपरम्परायाश्च अनुसारं विभिन्नानि भवितुमर्हन्ति। अतः धार्मिकाचारे कुलपरम्परानुसारं श्राद्धकर्मकरणे विशेषः बलः दीयते। विशेषकर्मकाण्डस्य कृते योग्यस्य आचार्यस्य पुरोहितस्य वा मार्गदर्शनमनुसर्तुं उचितं मन्यते।

गयायां पिण्डदानस्य विशेषं महत्त्वम्

श्राद्धस्य पिण्डदानस्य च चर्चा गयां विना अपूर्णा मन्यते। बिहारप्रदेशस्य गयाक्षेत्रं हिन्दुधर्मे प्रमुखेषु पितृतीर्थेषु अन्तर्भवति। अत्र विष्णुपदमन्दिरे, फल्गुनद्यां, बोधगयायां च अनेकस्थलेषु पिण्डदानस्य तर्पणस्य च परम्परा अस्ति। धार्मिकमान्यतानुसारं विष्णुपदमन्दिरे भगवान् विष्णोः चरणचिह्नानि सन्ति। श्रद्धालवः अत्र स्वपितॄणां निमित्तं पूजां पिण्डदानं च कुर्वन्ति।

फल्गुनद्या अपि पितृकर्मणः प्राचीनपरम्परा सम्बद्धा अस्ति। मान्यता अस्ति यत् भगवान् रामः मातुः सीतायाः सह अत्र स्वपितुः राज्ञः दशरथस्य पिण्डदानं कृतवान्। अस्याः पौराणिकपरम्परायाः कारणेन गयायां पिण्डदानस्य विशेषं महत्त्वं प्राप्तम्।

गयायाः नाम्ना सम्बद्धा पौराणिकी कथा अपि अत्यन्तं प्रसिद्धा अस्ति। मान्यता अस्ति यत् असुरस्य गयासुरस्य शरीरे भगवान् विष्णोः चरणं स्थापितम् अभवत् तथा अस्याः घटनायाः सम्बन्धेन गयाक्षेत्रस्य पवित्रता सम्बद्धा अस्ति। अद्यापि देशस्य विभिन्नेभ्यः भागेभ्यः जनाः पितॄणां निमित्तं पिण्डदानार्थं गयां प्राप्नुवन्ति।

मोक्षभूमौ गयायां विश्वप्रसिद्धः पितृपक्षमेला

मोक्षभूमौ गयायां विश्वप्रसिद्धः पितृपक्षमेला २५ सितम्बरतः प्रारभ्यते। १० अक्टोबरपर्यन्तं प्रवर्तमानस्य अस्य मेलस्य काले देशविदेशेभ्यः बहुसंख्याकाः श्रद्धालवः आगत्य पितॄणां निमित्तं श्राद्धं, तर्पणं, पिण्डदानं च करिष्यन्ति। सामान्यश्रद्धालूनां कृते पितृपक्षमेला षोडशदिनात्मकः भविष्यति, त्रैपाक्षिकश्राद्धं कुर्वतां श्रद्धालूनां कृते तु धार्मिकानुष्ठानं ११ अक्टोबरपर्यन्तं प्रवर्तिष्यते।

विभिन्नासु तिथिषु निर्धारितानि पिण्डदानकर्माणि

२५ सितम्बरदिने अनन्तचतुर्दश्यां पुनपुनक्षेत्रे पिण्डदानं गयापालतीर्थपुरोहितस्य पादपूजनं च विधीयते। २६ सितम्बरदिने फल्गुस्नानं, श्राद्धं, पादपूजनं च भविष्यति। २७ सितम्बरदिने ब्रह्मकुण्डे यवचूर्णेन पिण्डदानस्य सह प्रेतशिलायां, रामशिलायां, रामकुण्डे च श्राद्धं तथा काकबलौ पिण्डदानं करिष्यते।

२८ सितम्बरदिने पञ्चतीर्थश्राद्धस्य अन्तर्गतं उत्तरमानसे, उदीच्यां, कनखले, दक्षिणमानसे, जिह्वालोले च कर्मकाण्डं भविष्यति। २९ सितम्बरदिने सरस्वतीस्नानं, पञ्चरत्नदानं, मातङ्गवाप्यां धर्मारण्यकूपे च श्राद्धं तथा बोधगयायां बोधितरोः दर्शनं विधीयते। ३० सितम्बरदिने ब्रह्मसरोवरे काकबलिश्राद्धेन सह आम्रसिञ्चने पिण्डदानं करिष्यते।

१ अक्टोबरदिने रुद्रपदे, ब्रह्मपदे, विष्णुपदे च श्राद्धं भविष्यति। अस्मिन् दिने पायसस्य मावायाश्च पिण्डैः पिण्डदानं तथा गयापालतीर्थपुरोहितस्य पादपूजनं भविष्यति। २ अक्टोबरदिने कार्तिकपदे, दक्षिणाग्निपदे, गार्हपत्याग्निपदे च श्राद्धं तथा ३ अक्टोबरदिने सूर्यपदे, चन्द्रपदे, गणेशपदे, सन्ध्याग्निपदे, आवसन्ध्याग्निपदे, दधीचिपदे च श्राद्धं करिष्यते।

४ अक्टोबरदिने अष्टम्यां नवम्यां च कण्वपदे, मातङ्गपदे, क्रौञ्चपदे, अगस्त्यपदे, इन्द्रपदे, कश्यपपदे, गजकर्णपदे च श्राद्धं भविष्यति। सीताकुण्डे वालुकया पिण्डदानं, रामगयाश्राद्धं, दुग्धतर्पणम्, अन्नदानं च विधीयते।

५ अक्टोबरदिने गयाशिरे गयाकूपे च त्रिपिण्डीश्राद्धं करिष्यते, यत् पितृदोषस्य प्रेतदोषस्य च निवारणेन सम्बद्धं कर्मकाण्डं मन्यते। ६ अक्टोबरदिने मुण्डपृष्ठायाम्, आदिगदाधरे, धौतपदे च श्राद्धं भविष्यति। ७ अक्टोबरदिने भीमगया, गोप्रचार, गदालोलश्राद्धं, ८ अक्टोबरदिने भगवान् विष्णोः पञ्चामृतस्नानपूजनं फल्गुनद्यां दुग्धतर्पणं च करिष्यते।

९ अक्टोबरदिने वैतरणीसरोवरे गोदानं तर्पणं च तथा १० अक्टोबरदिने अमावास्यायाम् अक्षयवटे श्राद्धं, पायसेन पिण्डदानं, सुफलदानं, पितृविसर्जनं च विधीयते। त्रैपाक्षिकश्राद्धं कुर्वतां कृते ११ अक्टोबरदिने गायत्रीघाटे दधिचावलाभ्यां पिण्डदानं, आचार्याय दक्षिणाप्रदानं, पितृविदायिकर्म च भविष्यति।

कस्यां तिथौ कस्य श्राद्धम्

धार्मिकपरम्परायां सामान्यतः पूर्वजस्य मृत्युः यस्यां तिथौ अभवत्, पितृपक्षे तस्यामेव तिथौ श्राद्धं कर्तुं विधानं कथितम् अस्ति। कतिपयेषु विशेषेषु प्रसङ्गेषु पृथक्तिथयः निर्धारिताः मन्यन्ते।

पञ्चमी: अविवाहितावस्थायां मृत्युप्राप्तानां जनानां श्राद्धाय पञ्चम्याः उल्लेखः प्राप्यते।

नवमी: मातृनवमीरूपेण प्रसिद्धा नवमी तिथिः स्त्रीणां विशेषतः मातुः श्राद्धाय महत्त्वपूर्णा मन्यते।

एकादशी द्वादशी च: संन्यासगृहीतानां जनानां श्राद्धेन एताः तिथयः सम्बध्यन्ते।

त्रयोदशी: बालानां श्राद्धाय त्रयोदश्याः तिथेः उल्लेखः प्राप्यते।

चतुर्दशी: अकालमृत्युप्राप्तानां अथवा असामान्यपरिस्थितिषु मृत्युप्राप्तानां जनानां श्राद्धाय चतुर्दश्याः विधानं कथितम् अस्ति।

सर्वपितृ अमावास्या: येषां पूर्वजानां मृत्युतिथिः ज्ञाता न भवेत् अथवा केनचित् कारणेन निर्धारिततिथौ श्राद्धं न कर्तुं शक्यते, तेषां कृते सर्वपितृ अमावास्यायाः विशेषं महत्त्वं मन्यते।

श्राद्धकाले केषु विषयेषु ध्यानं दद्यात्

धार्मिकपरम्परायां श्राद्धदिने सात्त्विकस्य संयमितस्य च आचरणस्य महत्त्वं प्रतिपादितम् अस्ति। अस्मिन् काले क्रोधात्, कलहात्, अनावश्यकविवादात् च परिहर्तुं परामर्शः दीयते। पिण्डदानसमये श्वेतानि पीतानि वा वस्त्राणि धृत्वा दक्षिणाभिमुखं भूत्वा पितृकर्म कर्तुं तथा तुलसीदलस्य प्रयोगं कर्तुं परम्परा अस्ति। गयायां, पुष्करे, प्रयागराजे, हरिद्वारे च श्राद्धकरणस्यापि विशेषं धार्मिकं महत्त्वं मन्यते।

श्राद्धदिने ब्रह्मचर्यस्य संयमस्य च पालनस्य परम्परा अस्ति। पितॄणां निमित्तं भोजनसामग्रीसमर्पणाय मृण्मयपात्राणां, पत्राणां, काष्ठपात्राणां वा प्रयोगस्यापि उल्लेखः प्राप्यते। अनेकपरिवारेषु भोजननिर्माणानन्तरं गोभ्यः, श्वभ्यः, पक्षिभ्यश्च अन्नं पृथक् स्थापयितुं परम्परा अस्ति। एतदपि पितृकर्मणः भागरूपेण मन्यते। सायंकाले गृहद्वारे दीपं प्रज्वाल्य पितॄणां स्मरणं कर्तुं परम्परा अपि प्रचलिता अस्ति।

पितृपक्षस्य सामाजिकः सांस्कृतिकश्च सन्देशः

श्राद्धस्य मूलसन्देशः आडम्बरापेक्षया श्रद्धायां, स्मरणे, संयमे, कृतज्ञतायां च निहितः अस्ति। धार्मिकविश्वासः यद्यपि यत्केन रूपेण भवेत्, एषा परम्परा मनुष्यं बोधयति यत् तस्य वर्तमानजीवनं केवलं तेनैव निर्मितं नास्ति। तस्य अस्तित्वस्य पृष्ठे अनेकेषां पूर्वपितॄणां योगदानं निहितमस्ति। एतादृशेनैव भावेन पितृपक्षे तर्पणेन, पिण्डदानेन, श्राद्धेन च पूर्वजाः स्मर्यन्ते। मान्यता अस्ति यत् श्रद्धापूर्वकं कृतं पितृकर्म पितॄणां शान्तिं वंशजानां च तेषामाशीर्वादं प्रददाति। एष एव पितृपक्षस्य सनातनपरम्परायाः मूलभावः अस्ति।

(लेखको, हिन्दुस्थानसमाचारेण संबद्धः ।)

-------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani