शारदीयनवरात्रम् ११ अक्टोबरतः प्रारप्स्यते, गजे आगमिष्यति देवी दुर्गा, २० अक्टोबरे विजयादशमी

चतरा, २५ सितम्बरमासः (हि.स.)। शरदृतोरागमनेन सह वातावरणे भक्तेः भावः शनैः शनैः वर्धमानः अस्ति। भगवत्याः दुर्गायाः आगमनस्य प्रतीक्षायां मन्दिराणां घण्टानादः पूजामण्डपानां च सज्जतायाः कार्यं समकालमेव आकारं गृह्णाति। शक्तेः अधिष्ठात्री भगवती दुर्गायाः आराधनायाः महापर्व शारदीयनवरात्रम् अस्मिन् वर्षे ११ अक्टोबरतः प्रारप्स्यते। नवदिनपर्यन्तं प्रवर्तमानायाः देव्याः आराधनायाः अनन्तरं २० अक्टोबरे विजयादशमी आचरिष्यते।

अस्मिन् वर्षे नवरात्रं सम्पूर्णतया नवदिनात्मकं भविष्यति। पञ्चाङ्गगणनानुसारं नवरात्रस्यारम्भः रविवासरे भविष्यति। धार्मिकज्योतिषीयमान्यतानुसारं रविवासरे देव्याः आगमनं गजेन अर्थात् हस्तिना भवतीति मन्यते। गजे देव्याः आगमनं शुभसूचनारूपेण दृश्यते। लोकमान्यतानुसारं तेन उत्तमवृष्टेः, हरितिमायाः, कृषेः च अनुकूलपरिस्थितीनां संकेतः प्राप्यते। अपरतः मङ्गलवासरे विजयादशमी भवति, अतः देव्याः गमनस्य वाहनं कुक्कुटः मन्यते, यः पारम्परिकमान्यतासु प्रतिकूलः मन्यते।

चतरायाः आचार्यः पण्डितः चेतनपाण्डेयः कथयति यत् देव्याः वाहनसम्बद्धाः एताः मान्यताः शताब्देभ्यः पञ्चाङ्गपरम्परायाः लोकविश्वासस्य च भागाः सन्ति। एताभिः प्रकृतेः, वृष्टेः, कृषेः, स्वास्थ्यस्य, सामाजिकजीवनस्य च शुभाशुभसंकेताः व्याख्याताः भवन्ति।

११ अक्टोबरे कलशस्थापनेन शक्त्याराधनायाः शुभारम्भः

नवरात्रस्य प्रथमं दिनं ११ अक्टोबरं भविष्यति। आश्विनशुक्लप्रतिपदायां कलशस्थापनया सह भगवत्याः दुर्गायाः प्रथमस्वरूपस्य मातुः शैलपुत्र्याः पूजा भविष्यति। आचार्यपाण्डेयस्य अनुसारं श्रीहृषीकेशपञ्चाङ्गे अस्मिन् दिने कलशस्थापनायै दिवसभरं समयः प्रशस्तः निर्दिष्टः अस्ति।

कलशस्थापनं नवरात्रस्य धार्मिकप्रक्रियायाः महत्त्वपूर्णः प्रारम्भः मन्यते। कलशे जलं पूरयित्वा तस्योपरि नारिकेलम् आम्रपल्लवानि च स्थाप्यन्ते। तेन सह देव्याः आवाहनं कृत्वा नवदिनपर्यन्तं पूजायाः सङ्कल्पः क्रियते। अनेकेषु गृहेषु अस्मिन्नेव दिने अखण्डदीपः प्रज्वाल्यते, यः विजयादशमीपर्यन्तं निरन्तरं प्रज्वलितः तिष्ठति।

देशस्य अन्यप्रान्तानामिव झारखण्डस्य चतराजनपदस्य नगरीयग्रामीणक्षेत्रेष्वपि नवरात्रस्य विषये सज्जताः प्रारब्धाः सन्ति। मन्दिराणां स्वच्छतायाः, रङ्गरोगणस्य, सज्जायाश्च सह पूजासमित्यः मण्डपनिर्माणस्य सज्जतायां संलग्नाः सन्ति। प्रतिमानिर्माणस्य कार्यमपि बहुषु स्थानेषु अन्तिमचरणं प्रति गच्छति।

नवदिनेṣu देव्याः नवरूपाणाम् आराधना

शारदीयनवरात्रस्य सर्वाधिकं विशिष्टं पक्षं देव्याः नवरूपाणाम् आराधना अस्ति। प्रथमदिने मातुः शैलपुत्र्याः पूजया प्रारभ्यमाणः अयं क्रमः नवमे दिने मातुः सिद्धिदात्र्याः आराधनापर्यन्तं प्रवर्तते। माता शैलपुत्री पर्वतराजस्य हिमालयस्य पुत्री मन्यते। नवरात्रस्य द्वितीयदिने मातुः ब्रह्मचारिण्याः पूजा भवति, या तपसः संयमस्य च प्रतीका अस्ति। तृतीयदिने माता चन्द्रघण्टा, चतुर्थदिने माता कूष्माण्डा, पञ्चमदिने माता स्कन्दमाता च आराध्यन्ते। षष्ठदिने माता कात्यायनी, सप्तमदिने माता कालरात्रिः, अष्टमदिने माता महागौरी, नवमदिने माता सिद्धिदात्री च पूज्यन्ते। धार्मिकमान्यतायां एतानि नवरूपाणि शक्तेः विभिन्नरूपाणां प्रतीकानि मन्यन्ते।

नवरात्रस्य काले दुर्गासप्तशत्याः पाठः, मन्त्रजपः, आरती, भजनकीर्तनं, हवनम् इत्यादयः धार्मिकानुष्ठानाः क्रियन्ते। बहवः श्रद्धालवः नवदिनपर्यन्तम् उपवासं कुर्वन्ति सात्त्विकजीवनचर्यां च अनुसरन्ति।

१६ अक्टोबरतः वर्धिष्यते दुर्गोत्सवस्य उत्सवीभावना

नवरात्रस्य पूजयासह दुर्गोत्सवस्य सज्जताः अपि क्रमशः तीव्राः भविष्यन्ति। १६ अक्टोबरे बेलवरणपूजा भविष्यति। ततः १७ अक्टोबरे नवपत्रिकाप्रवेशपूजया सह मूलनक्षत्रे पूजामण्डपेषु देव्याः स्थापना भविष्यति। नवपत्रिकापूजा दुर्गोत्सवस्य महत्त्वपूर्णासु परम्परासु अन्तर्भवति। अस्याः माध्यमेन प्रकृत्या कृषिसम्बद्धैः तत्त्वैः सह धार्मिकसम्बन्धोऽपि दृश्यते। अस्मिन्नेव दिने कालरात्रिदर्शनं पूजनं च भविष्यति।

१८ अक्टोबरे महाष्टमी आचरिष्यते। अस्मिन् दिने मातुः महागौर्याः पूजया सह महाष्टमीव्रतं पाल्यते। दुर्गापूजायां महाष्टम्याः विशेषं महत्त्वं प्राप्यते। मन्दिरेषु पूजामण्डपेषु च अस्मिन् दिने श्रद्धालूनां विशेषः जनसमूहः दृश्यते। तदनन्तरं १९ अक्टोबरे अष्टम्याः नवम्याश्च सन्धिकाले सन्धिबलिपूजनं भविष्यति। आचार्यपाण्डेयस्य अनुसारं सन्धिबलेः समयः प्रातः ६.५३ वादने निर्धारितः अस्ति। अष्टम्याः अन्तिमक्षणस्य नवम्याः आरम्भस्य च सन्धिकालः धार्मिकदृष्ट्या अत्यन्तं महत्त्वपूर्णः मन्यते। ततः २० अक्टोबरे विजयादशमी आचरिष्यते। अनेन सह नवदिवसीयनवरात्रस्य दुर्गोत्सवस्य च धार्मिकक्रमः चरमं प्राप्स्यति।

गजे आगमनस्य मान्यता किमर्थं विशिष्टा?

देव्याः आगमनस्य गमनस्य च वाहनसम्बन्धेन भारतीयधार्मिकपरम्परायां विभिन्नाः मान्यताः प्राप्यन्ते। नवरात्रस्यारम्भः कस्मिन् वासरे भवति तथा विजयादशमी कस्मिन् वासरे पतति, तदनुसारं देव्याः वाहनं निर्धारितं कर्तुं परम्परा अस्ति।

अस्मिन् वर्षे नवरात्रस्यारम्भः रविवासरे भवति। अतः देव्याः आगमनं गजेन भवतीति मन्यते। भारतीयसंस्कृतौ हस्ती शक्तेः, स्थिरतायाः, समृद्धेः, वृष्टेश्च प्रतीकरूपेण अपि सम्बद्धः अस्ति। ग्रामीणजीवने वृष्टेः कृषेः च प्रत्यक्षसम्बन्धात् गजे देव्याः आगमनं विशेषरूपेण शुभसंकेतं मन्यते।

लोकविश्वासे एषा धारणा केवलं धार्मिकसंकेतपर्यन्तं सीमिता नास्ति। मानसूनस्य, कृषेः, ग्रामीणार्थव्यवस्थायाश्च मध्ये गहनसम्बन्धस्य कारणेन प्राचीनकाले प्राकृतिकपरिस्थितीनां धार्मिकप्रतीकैः सह सम्बन्धं स्थापयित्वा द्रष्टुं परम्परा विकसितवती। अत एव देव्याः वाहनसम्बद्धाः मान्यताः अद्यापि ग्रामीणसमाजे चर्चायाः विषयाः भवन्ति।

कुक्कुटे देव्याः गमनं लोकमान्यता च

विजयादशमी मङ्गलवासरे भवति, अतः अस्मिन् वर्षे देव्याः गमनस्य वाहनं कुक्कुटः मन्यते। पारम्परिकधार्मिकमान्यतासु कुक्कुटेन देव्याः गमनं शुभं न मन्यते। एतत् रोगशोकयोः, जनस्वास्थ्यस्य प्रतिकूलप्रभावस्य, सामाजिकास्थिरतायाश्च परिस्थितिभिः सह सम्बद्धं दृश्यते। तथापि एताः मान्यताः धार्मिकज्योतिषीयपरम्परासु आधारिताः सन्ति। ताः वैज्ञानिकपूर्वानुमानरूपेण न, अपितु भारतीयपञ्चाङ्गपरम्परायाः लोकविश्वासस्य च भागरूपेण द्रष्टव्याः।

देवीमाहात्म्ये शक्तेः विजयस्य आख्यानम्

शारदीयनवरात्रस्य महत्त्वं केवलं पूजापाठव्रतपर्यन्तं सीमितं नास्ति। अस्य पृष्ठे शक्तेः अधर्मस्योपरि धर्मस्य विजयस्य च व्यापकं धार्मिकाख्यानं सम्बद्धम् अस्ति। मार्कण्डेयपुराणस्य देवीमाहात्म्ये दुर्गासप्तशत्यां च देव्याः महिम्नः असुरशक्तीनां विनाशस्य च विस्तृतं वर्णनं प्राप्यते। धार्मिककथानुसारं महिषासुरस्य अत्याचारेण देवताः पीडिताः आसन्। देवतानां सामूहिकशक्त्या स्तुत्या च आदिशक्तेः प्राकट्यं जातम्। देव्याः महिषासुरस्य वधं कृत्वा देवताः भयात् मुक्ताः कृताः।

तथैव शुम्भनिशुम्भादीनाम् असुराणां सह देव्याः युद्धस्यापि वर्णनं प्राप्यते। एतेष्वाख्यानेषु देवी केवलं युद्धशक्तिरूपेण न, अपितु सृजनस्य, संरक्षणस्य, संहारस्य च समग्रशक्तिरूपेण चित्रिता अस्ति।

नवरात्रे देव्याः विभिन्नस्वरूपाणां पूजा अस्याः व्यापकस्य शक्तिपरम्परायाः अभिव्यक्तिरस्ति। एकतः माता करुणायाः, मातृत्वस्य, सृजनस्य च प्रतीका मन्यते, अपरतः सा अन्यायस्य आसुरीप्रवृत्तीनां च विनाशस्य शक्तिरूपेण प्रतिष्ठिता अस्ति।

चतरायां धार्मिकश्रद्धया सह सामाजिकोत्सवः

चतरायां दुर्गापूजा धार्मिकायोजनस्य सह सामाजिकसांस्कृतिकोत्सवरूपमपि धारयति। पूजामण्डपानां सज्जा, प्रतिमानां स्थापना, प्रकाशव्यवस्था, विभिन्नधार्मिककार्यक्रमाश्च कारणेन सम्पूर्णे नगरे समीपवर्तिक्षेत्रेषु च उत्सवमयः वातावरणं भवति।

नवरात्रस्य काले परिवारेषु पूजापाठेन सह बान्धवानां मित्राणां च परस्परमेलनस्य क्रमोऽपि वर्धते। विपणिष्वपि उत्सवस्य सज्जतायाः प्रभावः दृश्यते। वस्त्राणां, पूजासामग्रीणां, फलपुष्पाणां, सज्जासामग्रीणां च क्रयणं तीव्रं भवति।

ग्रामीणक्षेत्रेषु दुर्गापूजायाः स्वरूपं अधिकं सामुदायिकं दृश्यते। बहुषु स्थानेषु पूजासमित्यः सामूहिकरूपेण आयोजनं कुर्वन्ति। मन्दिरेषु मण्डपेषु च प्रातःसायं आरत्या सह भजनकीर्तनानि भवन्ति। विजयादशम्याः अवसरे देव्याः विसर्जनं अन्ये च पारम्परिककार्यक्रमाः आयोज्यन्ते।

श्रद्धायाः नवदिनानि आत्मसंयमस्य च सन्देशः

नवरात्रं केवलं बाह्योत्सवरूपेण न, अपितु आत्मसंयमस्य साधनायाश्च अवसररूपेणापि दृश्यते। उपवासेन, मन्त्रजपेन, ध्यानेन, पाठेन, सात्त्विकाहारेण च श्रद्धालवः स्वजीवनचर्यां अनुशासितुं प्रयतन्ते।

अनेकपरिवारेषु नवरात्रस्य काले कन्यापूजनस्य परम्परापि पाल्यते। अष्टम्यां नवम्यां वा कन्याः देव्याः स्वरूपमिति मत्वा तासां पूजनं भोजनं च क्रियते। अस्यां परम्परायां नारीशक्तेः सम्मानस्य भावः निहितः मन्यते।

नवरात्रस्य एषा एव विशेषता अस्ति यत् एतत् केवलं धार्मिकपर्व न तिष्ठति। एतत् भारतीयसमाजे शक्तिं, प्रकृतिं, नारीत्वं, कृषिं, सामुदायिकजीवनं, सांस्कृतिकस्मृतिं च एकसूत्रे संयोजयत् पर्व भवति।

परिवर्तमानकालेऽपि स्थिरा परम्परा

कालः परिवर्तितः, पूजायाः पद्धतयः परिवर्तिताः, उत्सवानां स्वरूपमपि परिवर्तितम्, तथापि भगवत्याः दुर्गायाः आराधनायाः प्रति श्रद्धा स्थिरा अस्ति। आधुनिकप्रकाशव्यवस्थायाः आकर्षकमण्डपानां च मध्ये अद्यापि कलशस्थापनं, दुर्गासप्तशतीपाठः, आरती, हवनं, कन्यापूजनं, विसर्जनं च इत्यादयः परम्पराः तेनैव श्रद्धाभावेन पाल्यन्ते।

चतरायामपि अस्मिन् वर्षे नवरात्रस्य प्रतीक्षा प्रारब्धा अस्ति। मन्दिरेषु पूजास्थलेषु च सज्जताः आकारं गृह्णन्ति। श्रद्धालवः कलशस्थापनात् विजयादशमीपर्यन्तं पूजायाः सज्जतायां संलग्नाः सन्ति।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani