— ब्रह्मलीनस्य महन्तदिग्विजयनाथस्य तथा राष्ट्रसन्तस्य ब्रह्मलीनस्य महन्त-अवेद्यनाथस्य पुण्यतिथ्युपलक्ष्ये साप्ताहिकसम्मेलनशृङ्खलायाः तृतीयः दिवसः

गोरखपुरम्, २६ सेप्टेम्बरमासः (हि.स.)। उत्तरप्रदेशस्य गोरखपुरे युगपुरुषस्य ब्रह्मलीनस्य महन्तदिग्विजयनाथस्य महाराजस्य ५७तम्याः तथा राष्ट्रसन्तस्य ब्रह्मलीनस्य महन्त-अवेद्यनाथस्य जीमहाराजस्य १२तम्याः पुण्यतिथ्युपलक्ष्ये आयोजितायाः साप्ताहिकसम्मेलन-शृङ्खलायाः तृतीयदिने शनिवासरे ‘लोकतन्त्रस्य जननी भारतम्’ इति विषये आयोजिते सम्मेलने वक्तारः भारतस्य प्राचीनलोकतान्त्रिकपरम्पराणां, वैदिकव्यवस्थायाः गणराज्यपरम्परायाश्च विषये विमर्शं कृतवन्तः।

मुख्यवक्ता प्रयागराजस्थितस्य गोविन्दबल्लभ-पन्तसामाजिक-विज्ञानसंस्थानस्य निदेशकः प्रो. योगेन्द्रप्रतापसिंहः अवदत् यत् पूर्वकालिकैः इतिहासकारैः ग्रन्थेषु अनेकाः भ्रान्तयः प्रस्तुताः। वास्कोडिगामिना भारतस्य अन्वेषणं कृतमिति तथा आङ्ग्लाः लोकतन्त्रस्य जनकाः इति पाठितम्, किन्तु वस्तुतः भारतस्य वैदिककालादेव लोकतान्त्रिक-परम्पराः विद्यमानाः आसन्। आङ्ग्लैः भारतीयेषु एतादृशी हीनभावना पूरिता यत् वयं स्वस्य वैदिकसंस्कृतिं न्यूनां पाश्चात्त्यसंस्कृतिं च श्रेष्ठां मन्यितुम् आरब्धवन्तः।

सः अवदत् यत् लोकतन्त्रे लोकमतस्य राजनयस्य च प्राधान्यं भवति तथा च एषा व्यवस्था भारतदेशे प्राचीनकालादेव प्रचलिता अस्ति। भारतस्य प्रत्येकं जनस्य स्वस्य पूजापद्धतेः इष्टदेवस्य च चयनस्य स्वतन्त्रता आसीत्। राजा अपि लोकस्य इच्छायाः अधीनः भवति स्म। अद्य वयं समाजं विभिन्नेषु जातिसम्प्रदायेषु विभक्तं पश्यामः, किन्तु रामायणमहाभारतादीनां प्राचीनग्रन्थानाम् अध्ययनं कुर्मश्चेत् तेष्वपि सामाजिकराजकीयव्यवस्थायाः लोकतान्त्रिकस्वरूपस्य अनेकानि उदाहरणानि प्राप्यन्ते।

प्रो. सिंहः अवदत् यत् भारतदेशे सहस्रशः वर्षेभ्यः पूर्वं लिच्छवीगणराज्यसदृश्याः लोकतान्त्रिकव्यवस्थाः विद्यमानाः आसन्। भारतस्य स्वभावः प्रकृतिश्च लोकतान्त्रिकी एव आसीत्। अत्र प्रत्येकं व्यवस्थायां समाजस्य विभिन्नाङ्गानां सहभागिता सुनिश्चितं क्रियते स्म। यदा लोकनयः दुर्बलः भवति, तदा योगी आदित्यनाथ-सदृशाः योगिनः महापुरुषाः राजनेतृरूपेण अग्रे आगच्छन्ति। भारतं सांस्कृतिकराष्ट्रम् अस्ति तथा लोकतन्त्रं तस्याः संस्कृतेः मूलभूतः अंशः अस्ति। वयं राजनैतिकरूपेण दासाः आस्म, किन्तु सांस्कृतिकरूपेण कदापि दासाः नाभवाम। अस्माकं पर्वाणि, उत्सवाः संस्काराश्च कस्यापि राज्ञः अधीनाः न आसन्, अपितु लोकपरम्परया सञ्चालिताः अभवन्।

सः अवदत् यत् विगतेषु कतिपयेषु वर्षेषु भ्रामकइतिहासग्रन्थानाम् अध्ययनात् उत्पन्नं दृष्टिदोषं दूरीकर्तुं समयः समागतः। यदा वयं भारतस्य गौरवपूर्णं अतीतं ज्ञास्यामः, तदा भारतं लोकतन्त्रस्य जननी आसीदिति स्पष्टं भविष्यति।

शनिवासरीयसम्मेलनस्य मुख्यातिथिः हनुमानगढी-अयोध्यायाः महन्तः राजूदासमहाराजः अवदत् यत् भारतस्य लोकतन्त्रं अन्यदेशेभ्यः विशिष्टम् अस्ति, यतः अत्र जनजनस्य भावनानां सम्मानं क्रियते। भगवत: रामस्य समयस्य उदाहरणं दत्त्वा सः अवदत् यत् यदा कश्चित् सामान्यजनः स्वगृहे स्वपत्नीं तर्जयन् मातरं सीतां प्रति टिप्पणीं करोति स्म, तदा राजा रामचन्द्रः लोकमतस्य मर्यादां सर्वोपरि मन्यमानः सीतायाः परित्यागं कृतवान्। एतादृशात् महत्तरम् उदाहरणं विश्वे अन्यत्र न लभ्यते। अस्याः आदर्शभावनायाः कारणात् लोकतन्त्रस्य मर्यादा अस्माकं प्राचीनकाव्येषु सहस्रशः स्थानेषु दृश्यते। वर्तमानकालेऽपि देशस्य प्रदेशस्य च सर्वकारेषु लोकतान्त्रिक-व्यवस्था दृश्यते।

मध्यप्रदेशस्य नीमचनगरात् समागतः योगी लालनाथमहाराजः अवदत् यत् प्राचीनकाले राजा विद्यमानः सन् अपि ग्रामेषु क्षेत्रेषु च लघुपञ्चायताः भवन्ति स्म। तत्र निर्णयाः जनानां सम्मत्याः सहभागितायाश्च आधारेण भवन्ति स्म, तेषां राज्ञः मान्यतापि प्राप्यते स्म। आङ्ग्लैः भारतस्य एतां व्यवस्थां दृष्ट्वा स्वदेशेषु तस्याः अनुकरणं कृतम्, किन्तु भारतं तस्याः व्यवस्थायाः लाभात् वञ्चितं कृतम्। स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरं देशे पुनः लोकतान्त्रिकव्यवस्था स्थापिता।

अयोध्यातः समागतः महन्तः रामबालक-दासमहाराजः अवदत् यत् लोकतन्त्रव्यवस्था अस्माकं वेदेभ्यः उद्भूता अस्ति। वैदिकसाहित्ये अनेक-स्थलेषु लोकतान्त्रिकव्यवस्थायाः लोक-मतस्य च चर्चा प्राप्यते। यदा विश्वस्य अनेकदेशानाम् अस्तित्वमपि नासीत्, तदा भारतस्य राजानः लोकतन्त्रस्य मूलभूत-मान्यतानाम् अनुरूपं प्रजायाः पालनं कुर्वन्ति स्म। वर्तमानकालेऽपि आदर्श-लोकतन्त्रस्य दृष्ट्या भारतस्य महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति।

राजस्थानस्य हिंगवानगरात् समागतः महन्तः डॉ. योगी महेन्द्रनाथमहाराजः अवदत् यत् भारतवर्षं प्राचीनकालादेव लोकतान्त्रिकमूल्येषु आधारितम् अस्ति। तस्मिन् काले राजतन्त्रमपि लोकतन्त्रस्य मर्यादाभिः नियन्त्रितं भवति स्म। अत एव भारतम् अखण्डभारतस्य रूपेण प्रतिष्ठितम् अभवत्। विदेशीयानाम् आक्रान्तॄणाम् अधीनतां प्राप्तस्य अनन्तरं भारतं तस्याः व्यवस्थायाः दूरम् अभवत्, किन्तु स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरं लोकतान्त्रिक-व्यवस्था पुनः सुव्यवस्थितरूपेण पुरतः समागता।

कार्यक्रमस्य अध्यक्षतां गोरक्षपीठस्य प्रधानपुजारी योगी कमलनाथ: अकरोत्। वैदिकमङ्गलाचरणं डॉ. रङ्गनाथ-त्रिपाठिना कृतम्। गोरक्षाष्टकस्य पाठं मृत्युञ्जयोपाध्यायः गौरवतिवारी च कृतवन्तौ। आभारज्ञापनं महाराणाप्रताप-शिक्षापरिषदः सदस्येन डॉ. शैलेन्द्रप्रताप-सिंहेन कृतम् तथा सञ्चालनं डॉ. श्रीभगवानसिंहेन कृतम्। अस्मिन् अवसरे अयोध्यातः समागतः महन्तः रामलखन-दासमहाराजः, कटक-ओडिशातः समागतः महन्तः शिवनाथमहाराजः तथा मातुः पाटेश्वरीशक्तिपीठस्य, देवीपाटनस्य महन्तः मिथिलेशदासजीमहाराजः इत्येतै: सह अनेके सन्तमहात्मानः श्रद्धालवश्च प्रमुखतया उपस्थिताः आसन्।

-------------------------------------------

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan